Nowe nagrody naukowe chcą dorównać Noblom. Czy to w ogóle możliwe?
Nagrody Nobla od ponad wieku uchodzą za najważniejsze wyróżnienie w świecie nauki. Tymczasem na horyzoncie pojawia się coraz więcej konkurentów – hojniejszych finansowo i bardziej otwartych na nowe dziedziny. Czy którakolwiek z nich jest w stanie realnie zagrozić pozycji Nobla?
Nagrody Nobla niezmiennie budzą największe emocje. To one są traktowane jako symbol naukowej wielkości, a laureaci na zawsze trafiają do historii. Coraz liczniejsze nowe wyróżnienia – od Breakthrough Prize po Nagrodę Tanga – starają się wypełnić luki, na które Nobel nie odpowiada. Matematyka, nauki o klimacie czy technologie informacyjne pozostają bowiem poza zainteresowaniem komitetów w Sztokholmie i Oslo.
Mimo to, w oczach większości badaczy Nobel pozostaje poza konkurencją. Eksperci podkreślają, że jego siła tkwi nie tylko w tradycji, ale i w rygorystycznych procedurach oceny. „To wciąż złoty standard” – zauważył w rozmowie z Nature noblista Andre Geim, dodając, że żadna z nowych nagród nie potrafi tak skutecznie oceniać wartości samego odkrycia.
Miliony w grze
Wysokość nagród pieniężnych może robić wrażenie. Najbardziej hojny jest Breakthrough Prize, który od 2012 r. przyznaje zwycięzcom w matematyce, fizyce fundamentalnej i naukach przyrodniczych aż 3 mln dol. To ponad dwukrotnie więcej niż Nobel.
Zestawienie najwyżej opłacanych nagród wygląda następująco:
- Breakthrough Prize – 3 mln dol.
- Nagroda Tanga – 1,6 mln dol.
- Nagroda Nobla i Nagroda Shawa – po 1,2 mln dol.
- Nagroda Millenium w Technologii – 1,17 mln dol.
- Nagroda Turinga i Nagroda Kavliego – po 1 mln dol.
- Nagroda Abela – 750 tys. dol.
- Nagroda Kioto – 675 tys. dol.
- Nagroda Królowej Elżbiety za Inżynierię – 670 tys. dol.
- Nagroda Crafoorda – 638 tys. dol.
Daje to Noblom dopiero trzecie miejsce w klasyfikacji finansowej, choć prestiżem wyprzedzają wszystkich rywali.
Kogo nagradzamy, a kogo nie?
Problemem pozostaje sposób przyznawania wyróżnień. Zdecydowana większość nagród – nie tylko Nobel – skupia się na jednostkach, podczas gdy współczesna nauka to wysiłek całych zespołów.
Nie bez znaczenia są też dane dotyczące reprezentacji kobiet. Analiza obejmująca blisko 9 tys. przyznanych od XVIII w. pokazuje, że zaledwie 15,4 proc. spośród laureatów stanowiły kobiety.
Nie brak też przykładów historycznych niesprawiedliwości. Jocelyn Bell Burnell, odkrywczyni radiopulsarów, nie została uhonorowana Noblem w 1974 r. – nagroda trafiła do jej promotora. Dopiero pół wieku później badaczka otrzymała Breakthrough Prize.
Dlaczego nagrody mają znaczenie?
Krytycy pytają czasem, czy w ogóle potrzebujemy takich wyróżnień. Zwolennicy podkreślają, że – podobnie jak Oscary czy Grammy – nagrody naukowe pełnią ważną rolę w popularyzacji badań.
„Przypominają nam o kreatywności, oryginalności i innowacji. To ważna część naszej kultury” – mówiła w Nature Sara Seager, astrofizyczka z MIT i laureatka Nagrody Kavliego.
Najważniejsze nagrody poza Noblami – krótki przewodnik
- Breakthrough Prize – przyznawana od 2012 r. z inicjatywy przedsiębiorców z Doliny Krzemowej. Wyróżniane są przełomowe odkrycia w matematyce, fizyce fundamentalnej i naukach przyrodniczych. To obecnie najwyżej opłacana nagroda naukowa na świecie.
- Nagroda Tanga – ustanowiona na Tajwanie w 2012 r. Nagradzane są osiągnięcia w naukach przyrodniczych, biotechnologii, prawie, a także w rozwoju społeczeństwa.
- Nagroda Shawa – fundowana w Hongkongu od 2004 r. Nazywana „Noblem Wschodu”, obejmuje astronomię, nauki przyrodnicze i medycynę.
- Nagroda Millenium w Technologii – fińska nagroda technologiczna przyznawana co dwa lata za innowacje wpływające na życie społeczeństw.
- Nagroda Turinga – uważana za najważniejsze wyróżnienie w informatyce, często określana mianem „Nobla komputerowego”. Przyznawana przez Association for Computing Machinery od 1966 r.
- Nagroda Kavliego – przyznawana w Norwegii od 2008 r. w dziedzinach astrofizyki, nanonauki i neuronauki.
- Nagroda Abela – ustanowiona przez rząd Norwegii w 2001 r., uznawana za matematyczny odpowiednik Nobla.
- Nagroda Kioto – prestiżowe japońskie wyróżnienie obejmujące nauki podstawowe, technologie, sztukę i filozofię.
- Nagroda Królowej Elżbiety za Inżynierię – brytyjskie wyróżnienie przyznawane za przełomowe rozwiązania inżynieryjne, które zmieniają świat.
- Nagroda Crafoorda – ustanowiona przez Królewską Akademię Nauk w Szwecji jako uzupełnienie Nobla, przyznawana m.in. w naukach o Ziemi i matematyce.
Źródło:
Chris Simms, These science prizes want to rival the Nobels: how do they compare?, Nature, 3 października 2025 r., DOI: 10.1038/d41586-025-03118-0