Od prowizorycznych laboratoriów do światowej fizyki

70 lat temu zaczynał od prowizorycznych laboratoriów i pożyczanych źródeł promieniowania. Dziś Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk jest obecny w największych projektach współczesnej fizyki – od CERN po ITER – i jednocześnie udostępnia jedną z najnowocześniejszych terapii nowotworów w Europie. Jubileusz to nie tylko okazja do bilansu, lecz także moment wyraźnego spojrzenia w przyszłość

Instytut od lat funkcjonuje na styku kilku kluczowych obszarów badań. Prof. dr hab. Tadeusz Lesiak, dyrektor Instytutu, podkreśla, że krakowski ośrodek jest dziś trwale wpisany w globalny ekosystem badań podstawowych. – W fizyce cząstek elementarnych uczestniczymy w największym wizjonerskim projekcie CERN, Future Circular Collider, który będzie wyznaczał kierunki odkryć aż do końca bieżącego wieku – mówi Academii prof. Lesiak. Równolegle instytut bierze udział w najbardziej prestiżowych eksperymentach obecnej generacji, takich jak ALICE czy NA61/SHINE.

Obecność w CERN to jednak tylko jeden z filarów działalności Instytutu. IFJ PAN współtworzy także badania w fizyce jądrowej, astrofizyce oraz fizyce promieniowania kosmicznego. Naukowcy z Krakowa są zaangażowani m.in. w prace obserwatorium Pierre Auger w Argentynie oraz w rozwój rozproszonego teleskopu Czerenkowa, kluczowego narzędzia do obserwacji fotonów o najwyższych energiach.

Nauka, która trafia do szpitala

Najbardziej rozpoznawalną wizytówką instytutu pozostaje Centrum Cyklotronowe Bronowice,  jeden z najbardziej zaawansowanych ośrodków radioterapii protonowej w Europie Środkowo-Wschodniej.

– To unikalny ośrodek nie tylko w Polsce, lecz także w całym pasie od Finlandii po Bałkany i Ukrainę – mówi prof. Lesiak. O jego znaczeniu decyduje precyzyjna technologia umożliwiająca trójwymiarowe napromienianie guzów nowotworowych.

Z terapii w Bronowicach skorzystało już ponad 1500 pacjentów. Co istotne, IFJ PAN nie ogranicza się do eksploatacji urządzeń. – Nie jesteśmy instytucją, która wzywa serwis przy każdej usterce. Sami utrzymujemy i rozwijamy system, doskonale rozumiejąc jego działanie – zaznacza dyrektor.

Instytut zajmuje się również ochroną radiologiczną. Rozwijane tu detektory termoluminescencyjne mogą znaleźć zastosowanie nie tylko w medycynie, lecz także w systemach bezpieczeństwa, m.in. do indywidualnego monitorowania narażenia na promieniowanie u żołnierzy czy służb ratowniczych.

Od ITER po własny akcelerator

IFJ PAN uczestniczy także w jednym z najbardziej ambitnych projektów energetycznych świata – budowie reaktora termojądrowego ITER we Francji, który ma sprawdzić, czy kontrolowana fuzja jądrowa może stać się realnym źródłem energii.

Równocześnie instytut planuje własne inwestycje. – Mamy ambicję zbudować  akcelerator liniowy, który służyłby zarówno badaniom fizycznym, jak i zastosowaniom medycznym – mówi prof. Lesiak. Podkreśla, że IFJ PAN dysponuje dziś zarówno kompetencjami inżynierskimi, jak i zapleczem technicznym, które z powodzeniem uczestniczy w budowie największych laboratoriów badawczych w Europie.

• aktualności
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi
• Polska Akademia Nauk