Odszedł prof. Mąkosza, jeden z architektów współczesnej chemii organicznej

14 stycznia, w wieku 91 lat, zmarł prof. Mieczysław Mąkosza, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, wybitny chemik organiczny i wieloletni dyrektor Instytutu Chemii Organicznej PAN. Jego dorobek naukowy i organizacyjny trwale ukształtował kluczowe obszary nowoczesnej chemii, a wpływ jego pracy sięgał daleko poza polskie środowisko badawcze.

Prof. Mąkosza należał do światowej czołówki specjalistów w zakresie metodologii syntezy organicznej, badań mechanizmów reakcji chemicznych oraz katalizy przeniesienia międzyfazowego. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania nad reakcjami substytucji nukleofilowej atomu wodoru w związkach aromatycznych i heterocyklicznych, które podważyły obowiązujące przez dekady przekonania dotyczące przebiegu tych procesów.

Najważniejszym osiągnięciem Profesora było wykazanie, że reakcje aromatycznej substytucji nukleofilowej nie muszą ograniczać się do związków zawierających klasyczne grupy nukleofugowe, takie jak chlor. Udowodnił, że w określonych warunkach możliwe jest bezpośrednie podstawienie atomu wodoru, a proces ten może zachodzić szybciej niż znane wcześniej mechanizmy. Odkrycie to nie tylko poszerzyło rozumienie reaktywności związków aromatycznych, lecz także znalazło szerokie zastosowanie praktyczne, m.in. w przemyśle chemicznym i farmaceutycznym.

Za „opracowanie i wprowadzenie do kanonu chemii organicznej nowej reakcji – zastępczego podstawienia nukleofilowego” prof. Mąkosza otrzymał w 2012 r. Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, nazywaną często „polskim Noblem”. Jego prace przyczyniły się do rozwoju chemii organicznej zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i technologicznym.

Dorobek naukowy Profesora obejmuje ponad 400 publikacji oraz współautorstwo około 70 patentów. Był także autorem dwóch podręczników akademickich, które przez lata służyły kolejnym pokoleniom studentów i badaczy. Karierę naukową rozpoczął po ukończeniu z wyróżnieniem studiów chemicznych na Uniwersytecie w Leningradzie w 1956 r. Z Politechniką Warszawską związany był od początku drogi zawodowej, gdzie uzyskał stopień doktora w 1963 r. i habilitację w 1967 r., a w 1984 r. tytuł profesora zwyczajnego.

W latach 1979–2004 kierował Instytutem Chemii Organicznej PAN, nadając mu silną pozycję w krajowym i międzynarodowym krajobrazie badawczym. Równolegle pełnił liczne funkcje w strukturach Polskiej Akademii Nauk; był m.in. członkiem Prezydium PAN oraz przewodniczącym Komitetu Chemii PAN. Zasiadał także w radach naukowych i gremiach odpowiedzialnych za ocenę i rozwój systemu nauki w Polsce.

Prof. Mąkosza był członkiem czterech akademii naukowych: Polskiej Akademii Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności, Niemieckiej Państwowej Akademii Nauk Leopoldina oraz Academia Europaea. Za wybitne osiągnięcia naukowe i organizacyjne został odznaczony wieloma nagrodami i medalami, w tym Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Szczególną częścią jego działalności była praca z młodymi badaczami. Wypromował 50 doktorów nauk chemicznych, z których wielu zostało profesorami i liderami zespołów badawczych w Polsce oraz za granicą. W 2012 r. powołał Fundację Wspierania Młodych Naukowców im. Mieczysława Mąkoszy, która  wspiera rozwój kolejnych generacji uczonych.

Pozostanie w pamięci współpracowników i uczniów jako wybitny uczony, wymagający, lecz życzliwy nauczyciel oraz oddany organizator nauki. Jego dorobek i szkoła badawcza trwale wpisały się w historię chemii organicznej.

Rodzinie i bliskim Profesora składamy wyrazy głębokiego współczucia.

• aktualności
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi
• Polska Akademia Nauk