Okruszek wiedzy: Narcyzm i inteligencja, czyli jak łatwo dajemy się zwieść własnemu ego

Czy wystarczy powiedzieć komuś, że jest ponadprzeciętnie inteligentny, by poczuł się lepszy od innych? Co właściwie mierzą testy IQ i dlaczego tak często mylimy inteligencję z wiedzą, sprytem czy pewnością siebie? W pierwszym odcinku nowego podcastu Okruszek wiedzy prof. Łukasz Okruszek rozmawia z prof. Marcinem Zajenkowskim z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, laureatem Ig Nobla 2024. Ich rozmowa to fascynująca podróż po meandrach ludzkiego umysłu: od narcyzmu i samooceny po biologiczne podstawy osobowości

Psychologia od zawsze próbowała odpowiedzieć na pytanie, dlaczego ludzie tak różnie patrzą na siebie. Jedni czują się pewni własnych możliwości, inni wciąż podważają swoje kompetencje. Ale co, jeśli samo usłyszenie, że jesteśmy „ponadprzeciętnie inteligentni”, faktycznie zmienia nasz sposób myślenia o sobie?

Prof. Marcin Zajenkowski, kierownik Personality Intelligence Cognition Lab na UW, opowiada o badaniu, które przyniosło mu międzynarodowe uznanie i… Ig Nobla, nagrodę przyznawaną za odkrycia, które najpierw bawią, a potem skłaniają do refleksji. W eksperymencie jego zespół przekazywał uczestnikom fałszywe informacje o wynikach testu inteligencji. Ci, którym powiedziano, że są wyjątkowo bystrzy, natychmiast wykazywali wzrost narcystycznych przekonań o własnej wyjątkowości. Badacz wyjaśnia, że to pokazuje, iż nasze poczucie wartości i obraz siebie są niezwykle podatne na zewnętrzne komunikaty, również te nieprawdziwe.

Prof. Zajenkowski przybliża też współczesne spojrzenie na narcyzm, nie tylko jako zaburzenie, ale jako cechę osobowości, która występuje w pewnym stopniu u każdego. Opowiada o dwóch jego obliczach: „wielkościowym”, związanym z pewnością siebie i dążeniem do sukcesu, oraz „wrażliwym”, charakteryzującym się nadwrażliwością na krytykę i poczuciem niezrozumienia. 

W rozmowie z prof. Łukaszem Okruszkiem zastanawiają się, dlaczego współczesny świat – media społecznościowe, kultura autoprezentacji i pogoń za atencją – zdaje się wzmacniać te narcystyczne mechanizmy, choć wcale niekoniecznie czyni nas szczęśliwszymi.

Rozmowa schodzi również głębiej, do biologicznych podstaw osobowości. Prof. Zajenkowski opowiada o swoich badaniach nad związkami między narcyzmem a poziomem testosteronu u mężczyzn, o tym, jak inteligencja może równoważyć agresywne tendencje, i dlaczego „narcyzm z zasobami” bywa w pewnym sensie… adaptacyjny. W końcu niektórzy z najbardziej przebojowych naukowców, odkrywców czy polityków mogli zawdzięczać sukces właśnie tej mieszance pewności siebie i poznawczej sprawności.

W drugiej części rozmowy gość wyjaśnia, czym naprawdę jest inteligencja oraz jak rozumieją ją naukowcy i dlaczego nie należy mylić jej z wiedzą czy wykształceniem. Tłumaczy, co oznacza pojęcie czynnika g, jak działa inteligencja płynna i skrystalizowana, oraz dlaczego większość z nas uważa się za bardziej inteligentnych, niż jest w rzeczywistości. To zresztą uniwersalne zjawisko – badania pokazują, że nawet po wykonaniu testu IQ większość osób nadal ocenia swoje możliwości wyżej niż wynika z wyników.

Na koniec rozmowa schodzi w stronę przyszłości psychologii. Prof. Zajenkowski zdradza, że jego kolejne badania dotyczą poznawczych mechanizmów narcyzmu – tego, jak osoby o wysokim poziomie tej cechy przetwarzają informacje, jakie błędy poznawcze popełniają i w jaki sposób widzą świat. Bo, jak mówi, „w narcyzmie świat krąży wokół mnie, a skoro tak, musi mieć jakiś porządek, w którym to ja jestem w centrum”.

To fascynujący odcinek o tym, jak nasze myśli o sobie potrafią nas zwodzić i jak nauka próbuje te zniekształcenia zrozumieć.

Okruszek wiedzy to podcast Łukasza Okruszka, powstający we współpracy z Polską Akademią Nauk. W każdym odcinku badacze i badaczki nauk społecznych oraz humanistycznych opowiadają o tym, jak ich odkrycia pomagają zrozumieć współczesny świat. Podcast będzie dostępny na Spotify Facebooku, X, YouTube i stronie pan.pl/podcasty.

• Polska Akademia Nauk