Okruszek wiedzy: Kryzys oświecenia i pokusa prostych narracji

Rozum, postęp, emancypacja – przez dwa stulecia był to zestaw narzędzi, za pomocą których Zachód próbował naprawiać świat. Dziś ten projekt trzeszczy w szwach, a w polityce i kulturze rośnie pokusa sięgania po prostsze opowieści: spiskowe, plemienne, antyinstytucjonalne. Tym zagadnieniom poświęcony jest nowy odcinek podcastu Okruszek Wiedzy, którego gościem jest prof. Andrzej Leder z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, filozof kultury, a zarazem psychiatra i psychoterapeuta

Prof. Leder proponuje istotne rozróżnienie: kryzys nie dotyczy samej „wiary w rozum”, lecz dwóch historycznych obietnic, które przez dekady funkcjonowały pod szyldem oświecenia. Pierwsza była społeczna – to przekonanie, że można budować instytucje systemowo poprawiające życie większości. Druga była techniczna. To wiara, że nauka i technologia będą automatycznie rozwiązywać kolejne problemy. Obie dziś zawodzą, choć z różnych powodów. Obietnica społeczna rozbija się o rosnące nierówności i poczucie degradacji; techniczna o skutki uboczne postępu, od kryzysu klimatycznego po rozpad wspólnej przestrzeni informacyjnej.

W tej próżni rośnie to, co prof. Leder określa mianem „ciemnego oświecenia”: przekonanie, że postęp ma sens, ale powinien być zarządzany przez wąską elitę, podczas gdy reszta społeczeństwa ma się dostosować albo zniknąć z pola widzenia. Nie jest to jedynie akademicka etykieta, lecz diagnoza świata, w którym rośnie siła technologicznych oligarchii, a równolegle narasta wrogość wobec instytucji: nauki, medycyny, edukacji czy mediów.

Kluczowe jest jednak to, co dzieje się „na dole” systemu. Prof. Leder wiąże dzisiejszy gniew i podatność na teorie spiskowe z długim ciągiem zmian gospodarczych: dezindustrializacją, prekaryzacją pracy oraz demontażem usług publicznych. W tej logice łatwo zrozumieć, dlaczego część społeczeństwa nie reaguje na argumenty evidence-based. Jeśli doświadczenie życiowe układa się w opowieść o utracie znaczenia i kontroli, emocje zaczynają sterować tym, co uznaje się za prawdę. „Możemy mieć dowolne evidence, ale jeżeli nastroje społeczne sprzyjają teoriom spiskowym, to one i tak będą się rozpowszechniać” – mówi prof. Leder.

Do tego dochodzi mechanizm zbiorowego wyparcia kryzysów. Leder zwraca uwagę na pandemię jako wydarzenie, które miało potencjał zmienić reguły gry, a jednak zostało społecznie „zamknięte” – bez żałoby i bez realnego przepracowania strat. Gdy wspólnota nie potrafi nadać sensu katastrofie, łatwiej ucieka w narracje zastępcze, również te antynaukowe. Podobny mechanizm dotyczy lęku klimatycznego i chaosu informacyjnego: napięcie narasta, lecz kanały jego rozładowania stają się coraz bardziej toksyczne.

Okruszek Wiedzy to podcast Polskiej Akademii Nauk, w którym prof. Łukasz Okruszek rozmawia z naukowcami o największych wyzwaniach naszej cywilizacji. Najnowszego odcinka można posłuchać tutaj: 

• Nauki humanistyczne i społeczne
• Polska Akademia Nauk