Pamięć słabnie z wiekiem, bo zmienia się cały mózg

Największe jak dotąd zestawienie danych obrazowych mózgu i wyników testów pamięci pokazuje, że pogarszanie się pamięci wraz z wiekiem nie jest skutkiem zmian w jednym miejscu w mózgu ani działania pojedynczego genu. To proces rozproszony, nieliniowy i narastający, związany z ogólnym kurczeniem się wielu struktur mózgowych, także u osób uznawanych za poznawczo zdrowe

Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował ponad 10 tys. skanów rezonansu magnetycznego oraz przeszło 13 tys. wyników testów pamięci, pochodzących od około 3,7 tys. dorosłych uczestników 13 niezależnych badań. Osoby objęte analizą nie miały rozpoznanych zaburzeń poznawczych ani otępienia. Wyniki, opublikowane w Nature Communications pokazują, że spadek sprawności pamięciowej jest ściśle powiązany z postępującymi zmianami strukturalnymi w mózgu, które nasilają się wraz z wiekiem.

Autorzy pracy wykazali, że zależność między zanikiem tkanki mózgowej a pogorszeniem pamięci nie ma charakteru liniowego. Oznacza to, że u osób, u których tempo kurczenia się mózgu jest większe niż przeciętne, spadek funkcji pamięciowych przyspiesza, zamiast postępować równomiernie. Efekt ten był szczególnie wyraźny u starszych uczestników badania, ale występował także na długo przed granicą wieku zwykle kojarzoną z ryzykiem demencji.

Najsilniejszy związek między utratą objętości a pogorszeniem pamięci dotyczył hipokampa, struktury kluczowej dla zapamiętywania i uczenia się. Nie był to jednak jedyny obszar zaangażowany w ten proces. Analiza wykazała istotne, choć słabsze, zależności także w wielu innych rejonach kory mózgowej oraz w strukturach podkorowych, co potwierdza sieciowy charakter zmian towarzyszących starzeniu się mózgu.

„Dzięki połączeniu danych z wielu kohort badawczych uzyskaliśmy najbardziej szczegółowy obraz tego, jak zmiany strukturalne w mózgu rozwijają się z wiekiem i jak wiążą się z pamięcią” –  podkreśla prof. Alvaro Pascual-Leone, starszy badacz w Hinda and Arthur Marcus Institute for Aging Research oraz dyrektor medyczny Wolk Center for Memory Health.

Istotnym wnioskiem jest również to, że obserwowane zależności nie wynikają wyłącznie z obecności znanych czynników genetycznych związanych z chorobą Alzheimera, takich jak wariant APOE ε4. Nawet po uwzględnieniu ryzyka genetycznego związek między starzeniem mózgu a spadkiem pamięci pozostawał silny. Sugeruje to, że procesy starzenia się i podatność na pogorszenie funkcji poznawczych mają szersze, biologiczne podłoże, którego nie da się sprowadzić do jednego genu ani pojedynczej patologii.

„Pogorszenie funkcji poznawczych i pamięci nie jest prostą konsekwencją samego wieku” – zaznacza prof. Pascual-Leone. „To raczej efekt indywidualnych predyspozycji oraz długotrwałych procesów biologicznych, które mogą sprzyjać rozwojowi chorób neurodegeneracyjnych. Nasze wyniki pokazują, że pogorszenie pamięci odzwierciedla narastającą, rozproszoną podatność strukturalną mózgu, a nie problem jednego obszaru czy jednego mechanizmu”.

Zdaniem autorów praca ma istotne konsekwencje praktyczne. Lepsze zrozumienie tego, że zmiany prowadzące do osłabienia pamięci narastają stopniowo i obejmują całe sieci mózgowe, może pomóc w identyfikowaniu osób szczególnie narażonych na przyspieszony spadek funkcji poznawczych. Otwiera to drogę do wcześniejszych i bardziej spersonalizowanych interwencji, których celem nie jest leczenie już rozwiniętej choroby, lecz długofalowe wspieranie zdrowia poznawczego.

Badanie przeprowadzono w Hebrew SeniorLife, instytucji afiliowanej przy Harvard Medical Schoo, we współpracy z zespołami badawczymi z Europy i Ameryki Północnej. Prace finansowano m.in. ze środków Norweskiej Rady ds. Badań Naukowych, Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych, amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia oraz brytyjskiej Rady Badań Medycznych. Medical Research Council.

Źródła:

Pascual-Leone A. i in., Vulnerability to memory decline in aging revealed by a mega-analysis of structural brain change, Nature Communications (2025), DOI: 10.1038/s41467-025-66354-y
Komunikat prasowy Hebrew SeniorLife Hinda and Arthur Marcus Institute for Aging Research, EurekAlert! (13.01.2026)

• aktualności
• Nauki medyczne
• popularyzacja