Trzy stożki świetlne na granatowej, zakrzywionej siatce czasoprzestrzeni.

Stożki świetlne na tle zakrzywionej siatki czasoprzestrzeni. Ilustracja schematyczna.

Czy można wrócić do własnej przeszłości? Nowe badanie matematyczne wskazuje, że w szerokiej klasie modeli Wszechświata zamknięte pętle czasowe są niemożliwe. Dowód opiera się na jednym równaniu i zajmuje zaledwie trzy linijki

W 2009 roku Stephen Hawking urządził w Cambridge przyjęcie dla podróżników w czasie. Zaproszenia rozesłał dopiero po jego zakończeniu. Nikt nie przyszedł. Później profesor żartował, że to dowód, iż podróże w czasie są niemożliwe.

Dla fizyków jest to jednak poważne zagadnienie. Istnieją hipotetyczne koncepcje podróży w czasie, między innymi tunele czasoprzestrzenne utrzymywane w stanie otwartym przez nieodkryte dotąd egzotyczne stany materii. Inny scenariusz zakładałby, że statek kosmiczny pokonuje miliardy lat świetlnych wokół wirującego Wszechświata, by ostatecznie znaleźć się w jego przeszłości.

Gdyby nasz Wszechświat rzeczywiście dopuszczał podróże w czasie, skutek mógłby wyprzedzić przyczynę. Hawking uważał jednak, że prawa fizyki na to nie pozwalają i dbają o to, by Wszechświat był „bezpieczny dla historyków”. Aby sprawdzić to w konkretnym modelu, fizycy potrzebują odpowiednich narzędzi. Jedno z nich zaproponował Hongsheng Zhang z Uniwersytetu w Jinan.

Gdy skutek wyprzedza przyczynę

Nowe badanie przedstawia zaskakująco prostą matematyczną metodę wykluczania zamkniętych pętli czasowych w szerokiej klasie możliwych Wszechświatów. Wystarcza do tego jeden dowód matematyczny. W pracy, która nie przeszła jeszcze recenzji naukowej i została opublikowana w repozytorium preprintów arXiv, Zhang wykorzystał tak zwane zerowe równanie eikonału, od dawna stosowane do opisywania rozchodzenia się światła. „Pierwszą zaskakującą rzeczą jest to, jak niewiele potrzeba do udowodnienia tego twierdzenia. Dowód zajmuje trzy linijki i wykorzystuje dokładnie jeden fakt dotyczący kierunków: kierunek światłopodobny nigdy nie może być prostopadły do kierunku, w którym podróżnik porusza się w czasie” – powiedział Zhang w rozmowie z ScienceAlert.

Z tego jednego założenia wynika, że pewna funkcja musi rosnąć wzdłuż każdej możliwej trajektorii. Żadna podróż nie może więc zakończyć się powrotem do zdarzenia, od którego się rozpoczęła. Innymi słowy, kierunek światłopodobny nie może tworzyć kąta prostego z kierunkiem ruchu w czasie żadnego obiektu – czy to cząstki, czy podróżnika wyposażonego w notes z zapisanymi zwycięskimi numerami loterii. Oznacza to, że pewna wielkość matematyczna nieustannie rośnie w trakcie podróży, uniemożliwiając zamknięcie trajektorii w pętlę.

W takich Wszechświatach możliwy byłby więc wyłącznie ruch naprzód w czasie. Przypominałoby to jazdę nieskończenie długą ulicą jednokierunkową, pozbawioną bocznych dróg, rond, a nawet pobocza, na którym można by się zatrzymać i wykonać niedozwolony nawrót.

Czytaj także: Mistrzowie PAN. Prof. Trautman i dowód, który wyprzedził eksperyment
Jak fizycy badają prawa czasoprzestrzeni?

Cztery sposoby badania pętli czasowych

Na tym polega istota problemu podróży w czasie, których definicje znacznie się różnią w zależności od tego, czy mówimy o nauce, czy o fantastyce naukowej. „Ludzie spodziewają się, że dowód dotyczący podróży w czasie będzie wymagał skomplikowanego aparatu matematycznego, warunków energetycznych, efektów kwantowych, a może nawet osobliwości. Tymczasem nie potrzeba niczego takiego. Cała istota sprowadza się do matematycznego uporządkowania kierunków” – wyjaśnia Zhang.

Model wykorzystany w badaniu dostarcza czwartego kryterium pozwalającego wykluczyć istnienie zamkniętych pętli czasowych. Uzupełnia trzy podejścia znane wcześniej.

Pierwsze opiera się na kryteriach funkcji czasu. Zakładają one, że pętle czasowe są niemożliwe, jeśli można zdefiniować uniwersalny zegar, który zawsze odmierza czas naprzód wzdłuż każdej możliwej trajektorii. Drugie dotyczy warunków energetycznych. Nakładają one ograniczenia na zachowanie energii i grawitacji, wykluczając scenariusze podróży w czasie, które wymagałyby ujemnej energii lub tak zwanej materii egzotycznej. Trzecie podejście wykorzystuje kryteria topologiczne. Dotyczą one kształtu i wzajemnych połączeń czasoprzestrzeni. Wiążą możliwość istnienia pętli czasowych ze strukturą granicy obszaru, w którym takie podróże mogłyby się rozpocząć.

Nowa praca dostarcza teoretykom dodatkowego narzędzia do badania możliwości podróży w czasie. Pozwala stosunkowo łatwo, za pomocą obliczeń algebraicznych, wykluczać określone scenariusze bez konieczności korzystania ze skomplikowanego aparatu matematycznego opisującego strukturę całego Wszechświata.

Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?

Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.

    Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →

    Prawie gotowe

    Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis

    Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.

    1
    Otwórz skrzynkę Znajdź wiadomość od Academia PAN.
    2
    Kliknij „Potwierdzam” Przycisk znajdziesz w otrzymanej wiadomości.
    3
    Gotowe Dopiero wtedy Twój zapis będzie aktywny.

    Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.

    Wszechświat skręcony jak churro

    Badanie przyniosło także inne, nieoczekiwane odkrycie: aby stworzyć zamkniętą pętlę czasową, trzeba byłoby w pewnym sensie skręcić fragment Wszechświata. „Pytanie o strukturę przyczynową całego Wszechświata można sprowadzić do jednego równania skalarnego. Kluczowym czynnikiem nie jest rotacja, lecz skręcenie” – mówi Zhang. To właśnie jedna z dwóch możliwości, które mogłyby dopuścić istnienie pętli czasowych. Jak zauważa badacz, „warunek wystarczający jest użyteczny tylko wtedy, gdy wiemy, w jaki sposób może przestać być spełniony”.

    Obie możliwości sprowadzają się zasadniczo do sytuacji, w której czasoprzestrzeń zawija się sama na siebie, tworząc pętlę. Mogłoby to nastąpić lokalnie, na przykład w pobliżu masywnej, wirującej czarnej dziury, która odkształca czasoprzestrzeń niczym precel. Inną możliwością byłaby szczególna topologia całego Wszechświata, sprawiająca, że czasoprzestrzeń w pewnym sensie łączyłaby się sama ze sobą.

    Nowe podejście polega na dzieleniu czasoprzestrzeni na podstawie właściwości światła, a nie na przekroje odpowiadające poszczególnym chwilom. Pozwala to uniknąć odwoływania się do naszego zwyczajowego rozumienia czasu. Można powiedzieć, że czasoprzestrzeń dzieli się za pomocą światła, a nie przestrzeni. Otrzymane przekroje nie są jednak drogami, po których porusza się światło. Są powierzchniami, na których światło może się rozchodzić.

    Czytaj także: Wirująca czarna dziura w wersji laboratoryjnej
    Co mówi nam laboratoryjny model czarnej dziury?

    Dlaczego to takie ważne?

    „Zwykły przekrój przestrzeni wymaga wybrania konkretnej chwili. Żeby określić chwilę, potrzebujemy zegara, a zegar wymaga obserwatora. Natomiast przekrój wyznaczony przez światło nie potrzebuje żadnego z tych elementów. Wynika wyłącznie z geometrii” – wyjaśnia Zhang.

    Badanie jest przykładem eksperymentu myślowego i matematycznego, podobnego do tych, które wielokrotnie odgrywały istotną rolę w historii nauki. Pozwala analizować abstrakcyjne zasady określające naturę rzeczywistości i granice tego, co jest w niej możliwe.

    Ostateczne rozstrzygnięcie, jak zawsze, należy jednak do samego Wszechświata.

    „Nasze badanie nie mówi nam, czy natura rzeczywiście dopuszcza takie możliwości. To pytanie pozostaje otwarte i właśnie na nie najbardziej chciałbym poznać odpowiedź” – podsumowuje Zhang. Dodaje jednak, że jesteśmy o krok bliżej zrozumienia problemu: „Jeśli chcecie zbudować wehikuł czasu, wiecie już dokładnie, jakie zasady musicie złamać”.

    Źródła:

    * Hongsheng Zhang, preprint w serwisie arXiv (2026), arXiv:2610.33706

    * Ivan Farkas, „Just 3 Lines of Math Rule Out Time Travel in Many Possible Universes, Physicist Says”, ScienceAlert, 3 listopada 2026, sciencealert.com

    „Jeśli chcecie zbudować wehikuł czasu, wiecie już dokładnie, jakie zasady musicie złamać”. — Hongsheng Zhang, cytowany w ScienceAlert.

    Kategorie

    Eksploruj

    Kontakt

    Ustawienia

    Kontakt academia@pan.pl
    Przejdź do treści