Młodzi stoją w obliczu przyszłości, która wydaje się coraz bardziej niepewna. Choć każde pokolenie doświadcza trudności związanych z dorastaniem, presja, jakiej podlega pokolenie Z – osoby urodzone w latach 1997–2012 – ma inny charakter i zdaje się przenikać niemal wszystkie dziedziny życia

Alina Cosma

Od zmiany klimatu i problemów ze zdrowiem psychicznym, przez presję związaną z nauką, po koszty mieszkania, niepewność zatrudnienia i sytuacji ekonomicznej – dzisiejsi młodzi ludzie muszą sprostać wielu złożonym oczekiwaniom. Aby zrozumieć ich frustrację, wyrażaną między innymi podczas protestów w całej Europie, trzeba spojrzeć szerzej niż tylko na indywidualne doświadczenia i przyjrzeć się warunkom społecznym, które kształtują ich życie.

Dorastanie przez długi czas postrzegano jako okres „burzy i naporu”. U podstaw tego przekonania leżało założenie, że jest to nieuchronny i wspólny wszystkim etap emocjonalnych zawirowań, konfliktów związanych z zachowaniem oraz kryzysu tożsamości. Pogląd ten jest jednak coraz częściej kwestionowany. Zamiast traktować dorastanie wyłącznie jako czas trudności i zaburzeń, coraz częściej dostrzega się w nim okres możliwości, szans i rozwoju. Jednak wykorzystanie tego potencjału w ogromnym stopniu zależy od środowiska społecznego, w którym dorastają młodzi ludzie.

Dorastanie pod presją

Współcześni młodzi ludzie dorastają pod silną presją, której różne źródła często się na siebie nakładają. Jej natężenie jest dziś większe niż w przypadku wcześniejszych pokoleń. Wyniki badania Health Behaviour in School-aged Children, prowadzonego pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia, wskazują, że w wielu krajach w latach 2002–2022 wzrosła presja związana z nauką. W 2022 roku niemal dwie trzecie piętnastoletnich dziewcząt deklarowało, że odczuwa presję związaną z obowiązkami szkolnymi. Wśród chłopców odsetek ten wynosił mniej niż połowę. To samo badanie wykazało spadek poczucia wsparcia ze strony rodziny i rówieśników. Innymi słowy, wymagania stawiane młodym ludziom wydają się rosnąć, podczas gdy część zasobów społecznych pomagających im sprostać tym wymaganiom ulega osłabieniu.

W wielu środowiskach nasiliły się również oczekiwania i krytycyzm ze strony rodziców. Sukces coraz częściej przedstawia się jako wyłączną odpowiedzialność jednostki, a rywalizacja w systemie edukacji staje się coraz ostrzejsza. Jednocześnie media społecznościowe mogą nasilać skłonność do porównywania się z innymi, wystawiając osiągnięcia, wygląd i styl życia młodych ludzi na nieustanną publiczną ocenę. Wielu z nich niemal nie ma wytchnienia od presji, by stale wykazywać się osiągnięciami.

Gdy szkolna presja zostaje na lataPresja szkoły nie kończy się wraz z egzaminami

Kolejnym źródłem napięć są problemy ekonomiczne. Rosnące koszty życia, wysokie wydatki związane ze studiami oraz niepewność przyszłego zatrudnienia należą do największych zmartwień młodych ludzi. W całej Unii Europejskiej 40 proc. młodych osób jest poważnie zaniepokojonych wzrostem cen i kosztów utrzymania. Badania krajowe przeprowadzone w 2026 roku pokazują, że około 70 proc. irlandzkich nastolatków rozważa emigrację w poszukiwaniu lepszych warunków życia. Z kolei ponad 20 proc. uczniów holenderskich szkół średnich obawia się, że nigdy nie będzie ich stać na własne mieszkanie.

Ocieplająca się planeta i niepewna przyszłość

Dzisiejsi młodzi ludzie dorastają w świecie, w którym kryzys klimatyczny staje się coraz bardziej widoczny. Nieustannie słyszą ostrzeżenia dotyczące krótko- i długoterminowych konsekwencji zmiany klimatu. Wiedzą też, że ich pokolenie odczuje jej skutki w nieproporcjonalnie dużym stopniu. U części z nich świadomość ta wywołuje lęk, niepokój, smutek, gniew i poczucie bezradności wobec degradacji środowiska i przyszłości. Takie reakcje na rzeczywiste globalne zagrożenie mogą być racjonalne i całkowicie zrozumiałe.

Szczególnie trudne może być przekonanie, że decyzje dotyczące przyszłości młodych ludzi często zapadają bez ich rzeczywistego udziału i bez należytego uwzględnienia ich potrzeb. Ten mechanizm niesprawiedliwości międzypokoleniowej wymaga dostrzeżenia i podjęcia działań zaradczych. Kiedy ludzie czują, że mają niewielki wpływ na kwestie, które w istotny sposób ukształtują ich życie, może to prowadzić do frustracji.

Dane z wielu krajów wskazują, że zdrowie psychiczne pokolenia Z jest gorsze niż wcześniejszych generacji. Choć sytuacja różni się w zależności od kraju i uwarunkowań kulturowych, badania prowadzone na dużą skalę wskazują na coraz częstsze występowanie cierpienia emocjonalnego i trudności psychicznych wśród młodych ludzi.

Psychika młodych pod cyfrową presjąGdy każde kliknięcie boli: PTSD u nastolatków

W debacie publicznej często szuka się przyczyn tych problemów na poziomie jednostki: w nadmiernym czasie spędzanym przed ekranami, mniejszej odporności psychicznej czy trudnościach w radzeniu sobie z codziennymi wyzwaniami. Choć czynniki te mogą odgrywać pewną rolę, nie wyjaśniają całego zjawiska. Na zdrowie psychiczne wpływają zarówno indywidualne doświadczenia, jak i szersze warunki społeczne, ekonomiczne i kulturowe, w których żyją ludzie, a także wzajemne oddziaływanie tych czynników. Dlatego obecnego wzrostu skali problemów psychicznych nie należy traktować wyłącznie jako kwestii indywidualnej. Jest on raczej odzwierciedleniem presji społecznej, z jaką mierzą się młodzi ludzie wkraczający w dorosłość.

Pomimo tych trudności błędem byłoby przedstawianie pokolenia Z wyłącznie przez pryzmat lęku i pesymizmu. Protesty dotyczące mieszkalnictwa, edukacji, polityki klimatycznej czy nierówności ekonomicznych mogą być wyrazem frustracji, ale świadczą również o sprawczości młodych ludzi i ich dążeniu do wpływania na decyzje dotyczące przyszłości.

Badanie przeprowadzone w 2025 roku wśród 6703 młodych osób z różnych krajów Europy wykazało, że 80 proc. młodych respondentów w Niemczech uważało członkostwo w Unii Europejskiej za coś dobrego, podczas gdy w 2024 roku odsetek ten wynosił 65 proc. We Francji wzrósł on z 53 do 60 proc. Badanie pokazało również, jak duże znaczenie młodzi ludzie przywiązują do zapewnienia przystępnych kosztów życia. Wyniki te podważają przekonanie, że współczesne młode pokolenie po prostu nie interesuje się sprawami społecznymi. Młodzi ludzie nie są biernymi odbiorcami presji społecznej. Organizują się, kwestionują istniejący porządek i poszukują alternatywnych rozwiązań.

Zetki między ambicją a wypaleniemPokolenie Z w sporcie: między motywacją a wypaleniem

Trudności, z którymi mierzy się pokolenie Z, nie są zupełnie nowe. Tym, co wyróżnia jego doświadczenia, jest nagromadzenie różnych źródeł presji oraz niepewność towarzysząca wkraczaniu w dorosłość. Zamiast pytać, czy dzisiejszym młodym ludziom jest trudniej niż wcześniejszym pokoleniom, powinniśmy postawić bardziej konstruktywne pytania: w jakim społeczeństwie każemy im dziś szukać własnej drogi? I co możemy zrobić, aby było ono zdrowsze, bardziej sprawiedliwe i dawało więcej nadziei?

Alina Cosma – adiunktka psychologii, Trinity College Dublin

Artyukuł „Youth protests across Europe: the overlapping crises facing gen Z” ukazał się w serwisie The Conversation.