Polacy i Ukraińcy po 2022 r.: Między partnerstwem a narastającym dystansem
Po wybuchu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. relacje polsko-ukraińskie osiągnęły bezprecedensowy poziom bliskości. Badania opinii publicznej przeprowadzone przez Centrum Mieroszewskiego wskazywały wówczas rekordowo wysoki pozom wzajemnej sympatii. Dwa lata później ten obraz uległ istotnej zmianie
Dr Orest Semotiuk z Instytutu Slawistyki PAN opisuje we wpisie na blogu „Entanglements”, Viadrina Center of Polish and Ukrainian Studies, że mimo utrzymującego się przekonania o strategicznym partnerstwie, nastroje społeczne po obu stronach granicy stają się coraz bardziej złożone i ambiwalentne.
W 2022 r. pozytywne nastawienie do Polski deklarowało 83 proc. Ukraińców. Odsetek negatywnych opinii wynosił zaledwie 1 proc. Rok później pozytywnych ocen było już 67 proc., a pod koniec 2024 r. – tylko 41 proc. Dr Semotiuk wskazuje, że spadek sympatii wiąże się przede wszystkim z wydarzeniami na granicy polsko-ukraińskiej: protestami rolników, blokadami dróg i incydentami z wysypywaniem ukraińskiego zboża. Negatywne wrażenie pogłębiło również niewielkie zainteresowanie tym tematem w polskich mediach oraz brak kontekstu historycznego – dla wielu Ukraińców blokada zboża kojarzy się z traumą Hołodomoru.
Również po stronie polskiej doszło do zmiany nastawienia. W 2022 r. pozytywną opinię o Ukraińcach miało 82 proc. badanych. W lutym 2024 r. odsetek ten spadł do 25 proc., a w grudniu – do 23 proc. Pojawiły się obawy o konkurencję na rynku pracy, a także głosy, że Europa Zachodnia powinna przejąć większą odpowiedzialność za pomoc Ukrainie.
Nie tylko wojna
Badanie przeprowadzone pod koniec 2024 r. wskazuje, że polska debata publiczna dotycząca Ukrainy nie ogranicza się już wyłącznie do trwającej wojny. Choć konflikt pozostaje tematem ważnym – zarówno w wymiarze humanitarnym, jak i politycznym – rośnie znaczenie kontekstu historycznego. W skojarzeniach z Ukrainą pojawiają się m.in. słowa Wołyń i Bandera.
Jednocześnie część respondentów pozytywnie oceniła styczniowe zapowiedzi ukraińskiego rządu o zniesieniu ograniczeń dotyczących ekshumacji ofiar z okresu II wojny światowej, w tym Rzezi Wołyńskiej. Inni podeszli do deklaracji sceptycznie, podkreślając brak zaufania i niepewność co do intencji strony ukraińskiej.
Między solidarnością a krytyką
W refleksji nad obecnym stanem relacji polsko-ukraińskich dr Semotiuk sięga po materiały wizualne – memy i karykatury. Analiza tych form wyrazu jest częścią jego projektu badawczego „Laughter during the war: Russian Aggression in Ukraine in Political Cartoons and Memes”, prowadzonego w Instytucie Slawistyki PAN. Baza obejmuje 3780 karykatur z 65 krajów oraz 2450 memów.
Badacz zaznacza, że humorystyczne grafiki dobrze oddają napięcia i ambiwalencje obecne w społeczeństwach. Z jednej strony pojawiają się obrazy wyrażające wdzięczność i solidarność: uchodźcy przedstawiani są jako osoby niosące ze sobą utraconą ojczyznę, a Polacy – jako opiekunowie i sojusznicy. Z drugiej – memy bywają krytyczne, a nawet agresywne. Niektóre przedstawiają uchodźców jako bezprawnie korzystających z opieki społecznej, inne przypominają im, że są w Polsce jedynie gośćmi. Jeszcze inne zarzucają Polakom brak konsekwencji – zestawiają obrazy wysypywanego zboża z niezdolnością do zestrzelenia rosyjskiej rakiety przelatującej nad terytorium Polski.
Potencjał i jego marnowanie
Dr Semotiuk zwraca uwagę na wyzwania związane z integracją uchodźców wojennych z Ukrainy. Polska, już przed 2022 r., była krajem docelowym dla największej liczby ukraińskich migrantów. Obecnie głównym problemem staje się niedopasowanie kwalifikacji przybyłych osób do wykonywanej pracy. Zjawisko to – określane mianem „brain waste” – skutkuje niewykorzystanym potencjałem społecznym i ekonomicznym.
Wartościowym przykładem, jak przeciwdziałać temu trendowi, są inicjatywy Instytutu Ukrainistyki Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Slawistyki PAN, które realizują projekty badawcze dotyczące współczesnej Ukrainy, kultury, języka i społeczeństwa. Są one dowodem, że pomimo pogarszających się nastrojów, współpraca naukowa i kulturowa nadal może być obszarem porozumienia.
Na podstawie: Orest Semotiuk, „Polen und Ukrainer: Was denken die Nachbarn übereinander?”, blog „Entanglements” Viadrina Center of Polish and Ukrainian Studies, maj 2025. https://entanglements.hypotheses.org/1496