Polskie filmy pod biegunami. Prawie sto lat historii na dużym ekranie

Polscy filmowcy docierają pod bieguny od blisko stu lat, a mimo to filmy o Arktyce i Antarktydzie rzadko trafiają w naszym kraju na duży ekran. To jednak właśnie się zmienia – archiwalne materiały z lat 1934–2024 wyruszyły w niezwykłą trasę: od stacji polarnej Hornsund na Spitsbergenie, przez Longyearbyen, aż po Warszawę i kolejne ośrodki naukowe w Polsce

Przegląd Polskich Filmów Polarnych przypomina pionierskie wyprawy, budowę stacji badawczych oraz historię Włodzimierza Puchalskiego,  legendy polskiego filmu przyrodniczego. Dzięki współpracy polarników, archiwistów i filmoznawców udało się zebrać zestaw pięciu filmów, z których większość dotąd rzadko opuszczała archiwa. Wśród tych perełek są zarówno nieme zapisy wypraw sprzed niemal wieku, jak i współczesny dokument o ostatniej polarnej podróży Puchalskiego.

– Chcemy pokazać nieznane dotąd szerszej publiczności filmy dotyczące historii polskich wypraw polarnych – mówi Academii Dagmara Bożek z Instytutu Geofizyki PAN. – To wspólna inicjatywa Polskiego Konsorcjum Polarnego, Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi oraz Filmoteki Śląskiej.

Od ocalałej szpuli do współczesnego dokumentu

Najstarszym filmem w przeglądzie jest ocalały fragment Do Ziemi Torella Witolda Biernawskiego, przedstawiający pierwszą polską wyprawę na Spitsbergen w 1934 r. Przez lata materiał uchodził za zaginiony, a dziś znana jest kopia jednej szpuli, przechowywana w archiwum Wytwórni Filmów Oświatowych.

Z lat 70. pochodzi Spitsbergen 1973 – fragment amatorskiego filmu Jana Żyszkowskiego z archiwum Filmoteki Śląskiej, zrealizowany podczas Wyprawy Polarnej Uniwersytetu Wrocławskiego. To zapis codzienności naukowców w terenie, ich pracy i sposobów radzenia sobie z arktycznymi warunkami.

Trzeci film, Stacja Arctowski Ryszarda Czajkowskiego (1977), to reportaż z budowy Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego. Kamera towarzyszy ekipie wznoszącej budynki, dokumentuje logistykę dostaw i pierwsze tygodnie pracy stacji – jednej z najważniejszych polskich placówek badawczych na południowej półkuli.

Zimny Ląd Bolesława Kapuścińskiego i Kazimierza Błahija przypomina wyprawę Uniwersytetu Śląskiego na Spitsbergen w 1983 r. Zeskanowany w Filmotece Śląskiej materiał przenosi widzów do czasów, gdy powodzenie ekspedycji zależało głównie od determinacji i „obrotności” badaczy, bo sprzęt i zapasy trzeba było często zdobywać, a nie kupować.

Najnowszą pozycję stanowi Niewyraźny klekot ptaków Franciszka Berbeki – jedna z ostatnich produkcji Wytwórni Filmów Oświatowych. To opowieść o Włodzimierzu Puchalskim, klasyku polskiego filmu przyrodniczego. W filmie wykorzystano unikalne materiały archiwalne z jego wypraw na Spitsbergen i Wyspę Króla Jerzego.

W Instytucie Geofizyki PAN projekcjom towarzyszyć będzie komentarz prof. Piotra Głowackiego, glacjologa i jednej z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiego środowiska polarnego, który opowie o tle historycznym i realiach pracy naukowców w stacjach polarnych.

Od Hornsundu po Poznań

Przegląd zainaugurowano 1 września w szczególnym – i niezwykle symbolicznym – miejscu: w Polskiej Stacji Polarnej Hornsund na Spitsbergenie. Kilka dni później, 6 września, program trafił do Spitsbergen Artists Center w Longyearbyen na Svalbardzie, gdzie gościem specjalnym był prof. Piotr Głowacki.

Teraz filmy wracają do Polski. Wieczór z polskimi filmami polarnymi organizuje Instytut Geofizyki PAN w Warszawie. Pokaz odbędzie się 4 grudnia o godz. 17.00 w siedzibie Instytutu przy ul. Księcia Janusza 64 (sala 213, drugie piętro). Wstęp jest bezpłatny, jednak ze względu na ograniczoną liczbę miejsc obowiązuje rejestracja przez formularz.

Poznańska edycja przeglądu, organizowana przez Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, zaplanowana jest na 16 grudnia o godz. 18.30 w Auli im. prof. Bogumiła Krygowskiego.

Kolejne odsłony przeglądu planowane są w innych instytucjach zrzeszonych w Polskim Konsorcjum Polarnym, w tym w Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego zarządzanej przez Instytut Biochemii i Biofizyki PAN. Pokaz przygotuje Piotr Łepkowski z Filmoteki Śląskiej, obecnie przebywający w stacji.

• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi