Polskie Noble 2025. Nagrody FNP dla czworga wybitnych uczonych

Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, zwane „polskimi Noblami”, trafiły do uczonych, których prace wyznaczają kierunek rozwoju polskiej nauki. W tegorocznej edycji szczególnie silnie zaznaczyła się obecność Polskiej Akademii Nauk – troje spośród laureatów pracuje w instytutach PAN

Nagrody FNP należą do najważniejszych wyróżnień naukowych w Polsce. O ich randze decyduje nie tylko tradycja, lecz także rygorystyczna procedura wyboru laureatów, oparta na recenzjach niezależnych ekspertów z zagranicy. Co roku wyróżniane są osiągnięcia, które otwierają nowe pola badawcze i pozwalają Polsce uczestniczyć w tworzeniu światowej nauki na najwyższym poziomie. W tym roku nagrody otrzymali: prof. Ewelina Knapska, prof. Dorota Gryko, prof. Wojciech Knap i prof. Anna Matysiak.

Neuronalne podstawy emocji i nowe kierunki terapii

Prof. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego PAN została uhonorowana za odkrycie mechanizmów przekazywania emocji między osobnikami – zarówno w obrębie jednego gatunku, jak i pomiędzy gatunkami. Jako jedna z pierwszych badaczek opisała zjawisko emocjonalnego współodczuwania u zwierząt laboratoryjnych i wskazała struktury mózgowe odpowiedzialne za ten proces.

Ustalenia te pozwalają lepiej rozumieć naturę emocji i ich społeczne rozprzestrzenianie, a także otwierają nowe kierunki badań nad terapiami zaburzeń afektywnych oraz wsparciem osób z autyzmem. To przykład badań podstawowych, które szybko zyskują znaczenie aplikacyjne i mogą zmienić sposób myślenia o mechanizmach zachowań społecznych.

Fotokataliza jako narzędzie dla farmacji i nowych technologii

Prof. Dorota Gryko z Instytutu Chemii Organicznej PAN otrzymała nagrodę za opracowanie innowacyjnych fotochemicznych metod syntezy związków organicznych. Kluczową rolę w jej badaniach odgrywają nowe fotokatalizatory – substancje, które pod wpływem światła przyspieszają reakcje chemiczne.

To osiągnięcie ma znaczenie zarówno dla chemii organicznej, jak i dla przemysłu. Fotochemiczne metody mogą usprawnić produkcję leków i substancji aktywnych, czyniąc cały proces bardziej efektywnym energetycznie i przyjaznym środowisku.

Fale terahercowe i przyszłość komunikacji

Prof. Wojciech Knap z Instytutu Wysokich Ciśnień PAN oraz Laboratorium CENTERA został nagrodzony za opracowanie nowych metod generowania, wzmacniania i detekcji fal terahercowych – pasma częstotliwości znajdującego się pomiędzy mikrofalami a podczerwienią, które przez lata uchodziło za technologicznie trudne do wykorzystania.

Prace prof. Knapa przełamują te ograniczenia i pokazują, że fale terahercowe mogą znaleźć szerokie zastosowanie – od obrazowania medycznego po systemy łączności nowej generacji. Ich potencjał jest szczególnie ceniony w obszarze ultraszybkiej komunikacji bezprzewodowej, wymagającej pasm o wysokiej przepustowości. Dzięki jego osiągnięciom polskie laboratoria należą dziś do światowej czołówki badań terahercowych.

Rynek pracy, rodziny i europejski spadek dzietności

Prof. Anna Matysiak z Uniwersytetu Warszawskiego została wyróżniona za badania nad związkiem między rynkiem pracy a decyzjami o macierzyństwie. Jej analizy dowodzą, że dzietność nie zależy wyłącznie od indywidualnych wyborów, lecz od zestawu czynników strukturalnych – stabilności zatrudnienia, polityki rodzinnej czy oczekiwań kulturowych.

Wyniki tych badań pozwalają lepiej rozumieć, dlaczego w Europie rodzi się coraz mniej dzieci, i wskazują, jakie rozwiązania mogą sprzyjać rodzinom oraz równowadze między pracą a życiem domowym.

Długa tradycja nagród

Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej są przyznawane od 1992 r. Wśród laureatów znajduje się wielu uczonych związanych z Polską Akademią Nauk – członkowie krajowi i zagraniczni Akademii oraz pracownicy jej instytutów, a także wybitni uczeni, którzy pełnili funkcje prezesów i wiceprezesów PAN, m.in. prof. Jan Strelau, prof. Karol Modzelewski, prof. Wojciech J. Stec, prof. Michał Kleiber, prof. Elżbieta Frąckowiak i prof. Roman Słowiński.

Nagroda FNP przyznawana jest w czterech obszarach: nauk o życiu i o Ziemi, nauk chemicznych i o materiałach, nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich oraz nauk humanistycznych i społecznych. 

Wysokość nagrody wynosi 250 tys. zł.

• Polska Akademia Nauk