Presja szkoły nie kończy się wraz z egzaminami

Nadmierne wymagania szkolne w wieku 15 lat wiążą się z wyższym poziomem objawów depresyjnych oraz większym ryzykiem samookaleczeń nawet do 24. roku życia. Takie wnioski przynosi analiza University College London

W debacie o kondycji psychicznej młodych często mówi się o mediach społecznościowych, izolacji czy presji rówieśniczej. Rzadziej w centrum uwagi znajduje się szkoła, choć to właśnie ona przez wiele lat stanowi główne środowisko funkcjonowania nastolatków. Nowe badanie zespołu z University College London sugeruje, że sposób organizacji edukacji i poziom odczuwanej presji mogą mieć długotrwały wpływ na zdrowie psychiczne.

Wyniki opublikowano w The Lancet Child & Adolescent Health. Analiza objęła 4714 uczestników wieloletniego projektu badawczego Avon Longitudinal Study of Parents and Children, znanego jako Children of the 90s. To jedna z najlepiej udokumentowanych kohort na świecie obejmująca dzieci urodzone w południowo zachodniej Anglii w latach 1991- 1992, które są regularnie badane od okresu prenatalnego aż po dorosłość.

Badacze skupili się na momencie szczególnym: wieku 15 lat, czyli okresie bezpośrednio poprzedzającym egzaminy GCSE, które w brytyjskim systemie edukacyjnym mają duże znaczenie dla dalszej ścieżki kształcenia. Uczestnicy odpowiadali na pytania o to, czy często stresują się obowiązkami szkolnymi, czy odczuwają presję ze strony domu, by dobrze wypaść na egzaminach, oraz jak duże znaczenie ma dla nich uzyskanie co najmniej pięciu egzaminów.

Na tej podstawie skonstruowano dziewięciopunktową skalę presji. Nie była to standaryzowana skala psychologiczna, lecz zestaw wskaźników łączących presję zewnętrzną, m.in. oczekiwania rodziców oraz presję wewnętrzną, czyli własne ambicje i obawy ucznia.

Objawy depresyjne mierzono wielokrotnie między 16. a 22. rokiem życia, a informacje o samookaleczeniach zbierano aż do 24. roku życia. Dzięki temu możliwe było prześledzenie nie tylko krótkotrwałej reakcji na stres egzaminacyjny, lecz także jego potencjalnych długofalowych konsekwencji.

Prof. Gemma Lewis z UCL Psychiatry twierdzi, że „w ostatnich latach wskaźniki depresji wśród młodych ludzi rosną w Wielkiej Brytanii i w innych krajach, a presja również wydaje się narastać. Młodzi ludzie wskazują, że presja związana ze szkołą jest jednym z ich największych źródeł stresu. Pewien poziom presji może być motywujący, ale jej nadmiar bywa przytłaczający i może szkodzić zdrowiu psychicznemu”.

Analiza wykazała wyraźny związek między poziomem presji odczuwanej w wieku 15 lat a nasileniem objawów depresyjnych w wieku 16 lat. Co istotne, zależność ta nie zanikała z czasem. Osoby, które w wieku 15 lat doświadczały silniejszej presji szkolnej, raportowały wyższy poziom objawów depresji w każdym kolejnym punkcie pomiarowym aż do 22. roku życia.

Związek dotyczył także zachowań autodestrukcyjnych. Każdy wzrost o jeden punkt na dziewięciopunktowej skali presji wiązał się z 8 proc. wyższym prawdopodobieństwem samookaleczeń, a podwyższone ryzyko utrzymywało się nawet do 24. roku życia.

W analizie dodatkowej wykazano również, że presja szkolna odczuwana już w wieku 11 i 14 lat była związana z późniejszymi objawami depresyjnymi, choć najsilniejsze efekty obserwowano dla wieku 15 lat.

Autorzy podkreślają, że badanie ma charakter obserwacyjny. Oznacza to, że nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, iż to presja edukacyjna bezpośrednio powoduje depresję lub samookaleczenia. Możliwe są także inne czynniki współwystępujące, których nie da się całkowicie wykluczyć.

Warto też pamiętać, że badani mieli 15 lat w latach 2006 i 2007. Wyniki nie obejmują więc wpływu późniejszych reform edukacyjnych ani m.in. skutków pandemii COVID 19, która w wielu krajach dodatkowo zmieniła warunki uczenia się i poziom stresu uczniów.

Mimo tych ograniczeń autorzy wskazują, że ich wyniki mają znaczenie praktyczne. Zamiast koncentrować się wyłącznie na pomaganiu pojedynczym uczniom w radzeniu sobie ze stresem, warto rozważyć szersze zmiany. Może to oznaczać m.in. ograniczenie liczby testów, modyfikację systemu oceniania czy większy nacisk na rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych.

Źródła:
University College London, komunikat prasowy z 12 lutego 2026 r.
The Lancet Child & Adolescent Health, DOI: 10.1016/S2352-4642(25)00342-6
Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC)

• aktualności
• Nauki humanistyczne i społeczne
• Nauki medyczne
• popularyzacja