Prof. Marcin Zajenkowski z Ig Noblem. „Narcyzm to cecha, którą mamy wszyscy”
Ig Noble przyznawane są od ponad 30 lat badaniom, które najpierw bawią, a potem skłaniają do refleksji. W tym roku nagrodę w dziedzinie psychologii otrzymali prof. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz prof. Gilles Gignac z University of Western Australia. Wykazali, że informacja o własnej inteligencji – pozytywna lub negatywna – może chwilowo podnosić albo obniżać poziom narcyzmu
Academia: Gratulacje, Panie Profesorze. Na czym polegał Wasz eksperyment?
Prof. Marcin Zajenkowski: Dziękuję. Od dawna badam to, jak osoby narcystyczne postrzegają siebie, a szczególnie – jak bardzo chcą uchodzić za inteligentne. Inteligencja w potocznym znaczeniu niesie pewien „ładunek narcystyczny”. Chciałem sprawdzić, czy można to odwrócić i zobaczyć, jak informacja o własnym poziomie inteligencji wpływa na poczucie wyjątkowości.
Zbadaliśmy kilkaset osób. Najpierw wszyscy rozwiązywali test inteligencji, a następnie otrzymywali sfałszowaną, nieprawdziwą informację zwrotną. Jednej grupie mówiliśmy, że wypadła poniżej średniej, drugiej – że powyżej. Okazało się, że gdy ktoś słyszał, że jest inteligentny, jego chwilowy poziom narcyzmu rósł. A gdy słyszał, że nie jest inteligentny – spadał.
Czyli wystarczy powiedzieć komuś, że jest mądry, i od razu czuje się bardziej wyjątkowy?
Tak to działa, ale tylko na poziomie chwilowego stanu. To pokazuje, że narcyzm można w pewnym sensie wzbudzać albo osłabiać. Ma to potencjalne znaczenie w takich obszarach jak edukacja: jeśli stale będziemy podbijać czyjeś poczucie intelektualnej wyjątkowości, może to kształtować określone postawy i emocje. A jeśli będziemy to poczucie zaniżać – efekt będzie odwrotny.
Od jak dawna zajmuje się Pan narcyzmem?
Pierwszy artykuł opublikowałem dekadę temu i od tego czasu narcyzm jest jednym z głównych wątków mojej pracy naukowej.
I co Pana w tym temacie tak fascynuje?
Badam narcyzm nie jako zaburzenie, lecz jako cechę, którą każdy z nas ma – tyle że w różnym natężeniu. U jednych jest ona bardzo wysoka, u innych niska. Narcyzm istnieje tylko w relacji z innymi: bez publiczności, która nas obserwuje, nie ma znaczenia.
Wysoki poziom narcyzmu sprawia, że ludzie koncentrują się wyłącznie na sobie, traktując innych jako tło. To wpływa negatywnie na funkcjonowanie społeczeństwa. Dlatego uważam, że rozumienie tej cechy ma ogromne znaczenie społeczne.
Ig Nobel to nagroda z humorem. Jak Pan przyjął to wyróżnienie?
Przyznam, że na początku miałem wątpliwości. Ale im więcej o niej czytałem, tym bardziej dochodziłem do wniosku, że to coś wartościowego. To forma żartu, ale jednocześnie poważne wyróżnienie. Daje dystans – pozwala spuścić powietrze z akademickiego balonika i spojrzeć na naukę z przymrużeniem oka. Bardzo mi to odpowiada.
Laureaci Ig Nobli 2025
- Literatura: dr William B. Bean (pośmiertnie) za 35 lat notatek o tempie wzrostu własnego paznokcia.
- Żywienie: Daniele Dendi i współautorzy za obserwację, jak jaszczurki w Togo wybierały różne rodzaje pizzy.
- Pediatria: Julie Mennella i Gary Beauchamp za badanie, jak czosnek w diecie matki zmienia smak mleka matki i reakcje niemowląt.
- Biologia: Tomoki Kojima i współpracownicy za malowanie krów w pasy zebry, by ograniczyć ataki much.
- Chemia: Rotem i Daniel Naftalovich oraz Frank Greenway za testowanie teflonu jako sposobu na zwiększanie objętości posiłków bez podnoszenia ich kaloryczności.
- Pokój: Fritz Renner i zespół za wykazanie, że alkohol czasem poprawia płynność w obcym języku.
- Fizyka: międzynarodowy zespół za opis przejść fazowych w sosie cacio e pepe.
Polacy w historii IgNobli
Polskie nazwiska w historii Ig Nobli pojawiały się wielokrotnie – i zawsze w kontekście badań, które trafiały do mediów na całym świecie.
- 1993. Nagroda z literatury dla grupy 360 polskich naukowców (wspólnie z ponad 600 badaczami z innych krajów) za publikację artykułu medycznego, który miał… 100 razy więcej autorów niż stron. To do dziś jeden z rekordów w historii nauki.
- 2001. Dr Wojciech Kopczuk, ekonomista pracujący na Columbia University, za analizę związku między datą śmierci a podatkiem od spadków – badanie pokazało, że w pewnych sytuacjach „opłaca się” żyć lub umierać w określonym momencie.
- 2009. Irlandzka policja otrzymała IgNobla z literatury za wystawienie rekordowej ilości mandatów kierowcy o nazwisku „Prawo Jazdy”.
- 2019. Agnieszka Górecka, Aleksandra Urbanek i Tomasz Paterek z międzynarodowym zespołem, za badanie magnesowania karaluchów – i odkrycie, że martwe i żywe reagują inaczej.
- 2020. Agnieszka Żelaźniewicz z Uniwersytetu Wrocławskiego współtworzyła badanie pokazujące, że w krajach o większych nierównościach dochodowych częściej dochodzi do pocałunków usta-usta.
- 2022. Zespół lekarzy z Uniwersytetu Jagiellońskiego (m.in. Marcin Jasiński, Martyna Maciejewska, Agnieszka Tomaszewska) udowodnił, że pacjenci poddawani chemioterapii lepiej znoszą zabieg, jeśli w trakcie jedzą lody.
- 2023. Prof. Jan Zalasiewicz, geolog i paleontolog, został nagrodzony za wyjaśnienie, dlaczego uczeni liżą skały – to prosty sposób na rozpoznawanie minerałów.
- 2024. Wojtek Przepiórka wraz z zespołem międzynarodowym otrzymał nagrodę pokojową za algorytm pomagający plotkarzom zdecydować, kiedy lepiej mówić prawdę, a kiedy kłamać.
Źródła:
- Zajenkowski M., Gignac G. E. (2021). „Telling People They Are Intelligent Correlates with the Feeling of Narcissistic Uniqueness”, Intelligence.
Badam narcyzm nie jako zaburzenie, lecz jako cechę, którą każdy z nas ma – tyle że w różnym natężeniu.