Przemoc w świecie szympansów. Mechanizm, który znamy aż za dobrze

Jeszcze niedawno były jedną grupą. Kilka lat później zaczęły się wzajemnie zabijać. Największa znana społeczność dzikich szympansów rozpadła się w sposób, który do złudzenia przypomina ludzkie konflikty

Badanie opublikowane w Science opisuje pierwszy tak dobrze udokumentowany przypadek trwałego podziału i długotrwałej przemocy między dawnymi członkami tej samej grupy szympansów. 

W Parku Narodowym Kibale w Ugandzie badacze od trzech dekad śledzą społeczność szympansów z Ngogo. To największa znana grupa dzikich szympansów. Przez pierwsze dwie dekady funkcjonowała jako jedna wspólnota, choć wewnątrz istniały mniejsze, zmienne podgrupy. Zwierzęta rozdzielały się i ponownie łączyły.

Ten schemat zaczął się załamywać w 2015 r. Relacje między dwoma głównymi klastrami – zachodnim i centralnym – wyraźnie się pogorszyły. Zamiast ponownego połączenia szympansy zaczęły się unikać. Do 2018 r. powstały dwie odrębne grupy, z własnymi terytoriami i bez więzi między nimi.

Po podziale rozpoczęły się ataki. W latach 2018–2024 członkowie grupy zachodniej dokonali 24 napaści na grupę centralną. Badacze zaobserwowali sześć potwierdzonych śmiertelnych ataków na dorosłych samców i jeden bardzo prawdopodobny. Od 2021 r. celem stały się także młode. Odnotowano 14 pewnych przypadków dzieciobójstwa, a trzy kolejne uznano za bardzo prawdopodobne. To średnio jeden zabity dorosły samiec i dwa młode rocznie.

„Szczególnie uderzające jest to, że szympansy zabijają dawnych członków własnej grupy” – mówi Aaron Sandel z University of Texas at Austin, główny autor badania. „Nowe tożsamości grupowe okazują się silniejsze niż relacje oparte na współpracy, które istniały przez lata”.

Jak rozpada się grupa

Zespół przeanalizował 30 lat danych demograficznych, 24 lata analiz sieci społecznych i 10 lat danych przestrzennych. W pierwszym okresie, od 1998 do 2014 r., wszystkie szympansy należały do jednej grupy. Samce pozostawały w niej przez całe życie, wspólnie patrolowały teren i współpracowały.

Wewnątrz tej społeczności istniały jednak klastry. Ich skład był płynny – średnio 29 proc. osobników zmieniało przynależność z roku na rok. Między klastrami utrzymywały się więzi, a ich terytoria w dużej mierze się pokrywały. Widać to również w rozrodzie: w latach 2004–2014 aż 44 proc. młodych miało rodziców z różnych klastrów.

Przełom nastąpił 24 czerwca 2015 r. Dwie grupy spotkały się w centrum terytorium, ale zamiast się połączyć, jedna uciekła, a druga ruszyła za nią. Po tym zdarzeniu nastąpiło sześć tygodni wzajemnego unikania się. Analizy sieci społecznych wskazują, że 2015 r. był punktem zwrotnym.

Polaryzacja, potem przemoc

Zmianie relacji towarzyszył wzrost agresji i rozdzielenie przestrzenne. W 2016 r. przyszła grupa zachodnia przeprowadziła pierwszy patrol przeciwko grupie centralnej. W 2017 r. centralna odpowiedziała. Starcia się nasilały. W jednym z nich zachodnie szympansy ciężko raniły samca alfa z grupy centralnej, który wcześniej był z nimi związany.

Do 2017 r. obie grupy korzystały już w dużej mierze z odrębnych obszarów. W tym samym czasie pojawiła się izolacja rozrodcza. Ostatnie potomstwo pochodzące od rodziców z różnych przyszłych grup zostało poczęte w marcu 2015 r. Później wszystkie młode miały rodziców z tej samej grupy.

W 2018 r. podział był już trwały. Grupa zachodnia była mniejsza, ale to ona prowadziła skuteczne ataki. Wszystkie obserwowane napaści poprzedzały patrole w głąb terytorium przeciwników.

Co mogło doprowadzić do podziału

Autorzy wskazują kilka możliwych czynników. Po pierwsze, grupa była wyjątkowo duża – liczyła niemal 200 osobników. Utrzymanie stabilnych relacji w takiej skali mogło być trudne. Po drugie, zmienność dostępności pokarmu mogła zwiększać konkurencję. Po trzecie, izolacja rozrodcza mogła nasilać rywalizację między samcami.

Dodatkowo w 2014 r. zmarło sześć dorosłych osobników, w tym pięciu samców. Mogli pełnić rolę „łączników” między różnymi częściami grupy. W 2015 r. zmienił się samiec alfa. W 2017 r. epidemia choroby układu oddechowego zabiła 25 szympansów. Zdarzenia te nie wyjaśniają wszystkiego, ale mogły przyspieszyć rozpad.

Co to znaczy dla badań nad przemocą

Dotąd zakładano, że trwałe podziały i konflikty w rodzaju wojny domowej wymagają kulturowych znaczników, takich jak język, religia czy ideologia. Szympansy ich nie mają. Mimo to doszło do rozpadu i śmiertelnej przemocy między dawnymi członkami jednej grupy.

„Jeśli same dynamiki relacyjne mogą prowadzić do polaryzacji i śmiercionośnego konfliktu u szympansów, bez języka, etniczności czy ideologii, to u ludzi te czynniki mogą być wtórne” – mówi Sandel.

Badacze podkreślają również, że skuteczność mniejszej grupy zachodniej nie wynikała z przewagi liczebnej. Sugerują, że większe znaczenie mogła mieć spójność relacji między jej członkami.

Sandel dodaje: „Przestrzegałbym przed nazywaniem tego wojną domową”. Zaznacza jednak, że obserwowana polaryzacja i przemoc „mogą dać nam wgląd w nasz własny gatunek”.

Źródła:
Science, Aaron A. Sandel i in., Lethal conflict after group fission in wild chimpanzees, DOI: 10.1126/science.adz4944

• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki humanistyczne i społeczne