Skąd się wzięły nasze nazwiska? O historii, języku i tożsamości

Czy nazwisko Kowalski naprawdę oznacza, że ktoś w rodzinie był kowalem? A może to tylko językowa pozostałość po dawnym systemie nazywania ludzi, w którym nazwiska jeszcze nie istniały?

W nowym odcinku podcastu „O co chodzi z tą nauką?” Weronika Puszkar rozmawia z dr. Wojciechem Włoskowiczem z Instytutu Języka Polskiego PAN o tym, jak powstały nasze nazwiska i co kryje się za ich brzmieniem.

Jeszcze w średniowieczu wystarczało jedno imię – Częstobor, Mirosław, Sławomir. Dopiero wraz ze wzrostem liczby ludności pojawiła się potrzeba dokładniejszego rozróżniania ludzi. Zaczęto więc dodawać drugie człony: określenia miejsca pochodzenia (np. Przedbor z Mazowsza), imienia ojca (Szawłowic – syn Szawła), zawodu (Jan Kowal) lub cech charakteru czy wyglądu (Jan Malec). Z czasem przydomki te przestały być opisowe i stały się dziedziczne, a więc oderwane od rzeczywistości. Potomek Jana Malca mógł mieć dwa metry wzrostu, ale nazwisko pozostało.

System nazwisk, jaki znamy dziś, utrwalił się dopiero w XVIII w. Wcześniej nie był potrzebny – w małych wspólnotach wiejskich wszyscy znali się nawzajem. Dopiero rozwój administracji, prawa własności i potrzeba ewidencji mieszkańców sprawiły, że nazwiska zaczęto zapisywać w dokumentach i przekazywać z pokolenia na pokolenie. 

Najszybciej przyjęła je szlachta, tworząc charakterystyczne formy zakończone na „-ski” czy „-owski”, często pochodzące od nazw miejscowości, np. „Czartoryski” od Czartoryska. Wśród mieszczan i chłopów nazwiska utrwalały się wolniej – często dopiero pod naciskiem zaborczych urzędników, którzy w XIX w. wprowadzili obowiązek ich posiadania.

To właśnie wtedy wiele osób po raz pierwszy otrzymało nazwisko urzędowo – niekiedy przypadkowe, czasem ośmieszające, a czasem urobione na szybko od zawodu, wyglądu lub miejsca pochodzenia. Wśród ludności żydowskiej, zmuszanej do przyjęcia nazwisk w państwach zaborczych, często nadawano nazwiska niemieckie, takie jak Goldberg czy Rosenfeld. W ten sposób proces, który u szlachty trwał przez wieki, w innych grupach społecznych zajął kilka lat.

Dlaczego więc dziś najczęstsze nazwiska to Kowalski i Nowak? Jedno pochodzi od dawnego zawodu kowala – tak popularnego, że jego nazwa stała się trwałym elementem tożsamości. Drugie oznaczało po prostu „nowego” mieszkańca wsi czy miasteczka. W obu przypadkach przestało już od dawna mówić cokolwiek o zawodzie czy statusie, ale pozostało jako znak rozpoznawczy rodu.

Podcast „O co chodzi z tą nauką?” to wspólna inicjatywa Polskiej Akademii Nauk i radiowej Czwórki. W każdym odcinku naukowcy opowiadają o zjawiskach, które na co dzień mijamy obojętnie – a które mają zaskakująco długą i fascynującą historię. Tym razem – historię zapisaną w naszych własnych nazwiskach.

Najnowszego odcinka posłuchacie [TUTAJ].

• Nauki humanistyczne i społeczne
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja