Skąd wzięły się rasy psów? Są starsze, niż dotąd sądzono

Od chihuahua po dogi niemieckie, od mopsów po borzoje – różnorodność psów zdumiewa. Dotąd uważano, że to zasługa XIX-w. hodowców. Jednak nowe badania opublikowane w Science pokazują, że zróżnicowanie psów sięga epoki kamienia, czyli ponad 10 tys. lat wstecz

Psy domowe należą do najbardziej zróżnicowanych ssaków na Ziemi. Od maleńkich chihuahua po potężne dogi niemieckie, od płaskopyskich mopsów po długopyskich borzojów – gama psich kształtów i rozmiarów jest naprawdę niezwykła.

Zwykle przypisujemy tę różnorodność stosunkowo niedawnej historii – działalności wiktoriańskich klubów kynologicznych sprzed około 200 lat, które miały sformalizować selektywną hodowlę i doprowadzić do powstania setek współczesnych ras.

Jednak nasze nowe badania, opublikowane w Science, pokazują, że to tylko końcowy rozdział znacznie dłuższej historii. Psy były już niezwykle zróżnicowane pod względem kształtu i wielkości czaszki ponad 10 tys. lat temu – na długo przed tym, jak pojawiły się rodowody i wystawy psów rasowych.

To odkrycie podważa przekonanie, że dopiero ukierunkowana hodowla doprowadziła do współczesnej różnorodności psów. Nasze analizy wskazują, że pierwsze psy już krótko po udomowieniu przybrały zaskakującą różnorodność form, kształtowaną przez tysiąclecia wspólnej historii z ludźmi.

W poszukiwaniu pierwszych psów

Od dziesięcioleci archeolodzy i genetycy próbują odpowiedzieć na pozornie proste pytanie: kiedy wilki stały się psami? 

Historia kontaktów wilków z ludźmi sięga ostatniej epoki lodowcowej – być może nawet 30 tys. lat wstecz. Dokładny moment udomowienia wciąż pozostaje niejasny. Psy były pierwszym gatunkiem udomowionym przez człowieka i stało się to na długo przed roślinami uprawnymi i zwierzętami hodowlanymi. Mimo dziesiątek lat badań nadal nie wiemy, kiedy dokładnie pojawił się pierwszy pies.

Jednym z problemów jest duże podobieństwo wilków i psów. Nawet dziś niektóre rasy wyglądają niemal identycznie jak wilki. W materiale archeologicznym rozróżnienie ich jest wyjątkowo trudne.

Dlatego wykorzystaliśmy technikę zwaną morfometrią geometryczną – trójwymiarową analizę kształtów – aby śledzić subtelne zmiany w budowie czaszki na przestrzeni tysięcy lat. Skorzystaliśmy z cyfrowych modeli szczątków archeologicznych.

Przeanalizowaliśmy 643 czaszki psów i wilków, zarówno starożytnych, jak i współczesnych, obejmujące 50 tys. lat historii i pochodzące głównie z półkuli północnej.

Zdumiewające odkrycie

Najstarsze czaszki o wyraźnych cechach udomowienia pochodzą sprzed około 11 tys. lat, z mezolitycznego stanowiska Veretye w Rosji. Już wtedy psy różniły się od wilków nie tylko kształtem czaszki, ale zaczęły też różnicować się między sobą. Wczesne psy nie były do siebie podobne: ich czaszki miały różne rozmiary i proporcje, prawdopodobnie odzwierciedlając wpływ środowiska, historii populacji i preferencji ludzi.

Niektóre miały formy czaszek niewystępujące u żadnych współczesnych ras, co sugeruje istnienie linii, które z czasem wyginęły. Choć nie obserwujemy jeszcze ekstremalnych kształtów, jak u mopsów czy bullterierów, już w mezolicie różnorodność psów stanowiła połowę całej współczesnej zmienności. 

Odkrycie to współgra z wcześniejszymi analizami genetycznymi, ujawniającymi głębokie podziały wśród populacji wczesnych psów. Już w neolicie (8000–5000 lat temu) istniały regionalne linie psów w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Azji. Niektóre z nich przetrwały wśród współczesnych ras, inne wyginęły lub zostały zastąpione przez nowe populacje.

Udomowienie nie było wszędzie takie samo

Nasze wyniki wpisują się w coraz liczniejsze dowody archeologiczne i genetyczne, wskazujące, że proces udomowienia psa był długi, złożony i zróżnicowany regionalnie.

Badania starożytnego DNA pokazują, że główne linie psów były wyraźnie oddzielone już 11 tys. lat temu, co sugeruje, że sam proces rozpoczął się znacznie wcześniej. Niektórzy naukowcy uważają, że relacja człowieka z przodkami psów sięga nawet 30 tys. lat wstecz. W naszym badaniu nie znaleźliśmy jednak dowodów na istnienie udomowionych psów wśród 17 czaszek z późnego plejstocenu (126 tys.–11,7 tys. lat temu), co wskazuje, że proces ten raczej nie sięga aż tak daleko.

Możliwe jednak, że pierwsze psy zachowały wygląd wilków przez wiele pokoleń – kwestia tylko, jak długo ten etap trwał. Aby to ustalić, potrzebne są dalsze odkrycia z okresu między 25 tys. a 11 tys. lat temu, zwłaszcza z regionów słabo przebadanych, takich jak Azja Środkowa czy Bliski Wschód.

Psy jako zwierciadło ludzkiej historii

Badania te pokazują, że historia psa jest znacznie starsza i bardziej złożona, niż dotąd sądzono. Psy zaczęły się różnicować niedługo po udomowieniu, a ich ewolucja odzwierciedla zmiany, którym przez tysiąclecia podlegały ludzkie społeczności.

„Psy są zwierciadłem ludzkiej historii” – piszą autorzy. – „Ich dzieje są nierozerwalnie splecione z naszymi – kształtowane przez wspólne migracje, zmiany środowiska i ewolucję społeczeństw”.

Jako pierwszy udomowiony gatunek i najtrwalszy towarzysz człowieka, pies stanowi wyjątkowe okno na to, jak ludzie kształtowali świat przyrody – i jak przyroda kształtowała ludzi.

Artykuł ukazał się pierwotnie w serwisie The Conversation.

• Nauki biologiczne i rolnicze