Choć stanowią mniej niż jedną piątą instytucji badawczych w Polsce, instytuty Polskiej Akademii Nauk (PAN) odgrywają kluczową rolę w krajowym systemie nauki. Nowy raport Nauka w Polsce 2024 podkreśla ich ponadprzeciętną skuteczność, silne umiędzynarodowienie oraz istotny wkład w rozwój badań podstawowych
Instytuty PAN to 69 z 346 podmiotów wchodzących w skład polskiego systemu szkolnictwa wyższego i nauki (SWiN). Mimo niewielkiej liczby, ich znaczenie – jak pokazuje raport opracowany przez Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy (OPI PIB) – pozostaje nieproporcjonalnie duże zarówno pod względem skuteczności grantowej, jak i dorobku naukowego.
W latach 2019-2023 instytuty PAN zdobyły finansowanie dla 18 proc. wszystkich projektów krajowych Narodowego Centrum Nauki (NCN), pozyskując aż 27 proc. dostępnych środków. Znalazły się również w statystykach Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) – sześć spośród 40 polskich grantów ERC zostało zrealizowanych właśnie w instytutach PAN.
Umiędzynarodowienie i infrastruktury badawcze
Instytuty PAN są liderami w zakresie międzynarodowej współpracy naukowej. Aktywnie uczestniczą w kluczowych europejskich infrastrukturach badawczych ERIC – jako członkowie, koordynatorzy i partnerzy.
Instytut Nenckiego kieruje polskim węzłem EuroBioImaging ERIC, Instytut Podstaw Informatyki oraz Instytut Slawistyki współtworzą CLARIN-PL, a Instytut Filozofii i Socjologii od lat odpowiada za Europejski Sondaż Społeczny ESS-ERIC.
W ramach konsorcjum Euro-Argo ERIC, które zajmuje się badaniami oceanicznymi, aktywne są Instytut Oceanologii i Instytut Geofizyki PAN. Ten drugi uczestniczy również w ACTRIS ERIC – europejskiej infrastrukturze monitorowania atmosfery.
W sumie kilkanaście instytutów PAN bierze udział w najbardziej zaawansowanych projektach badawczych na świecie – od eksperymentu T2K w Japonii, przez teleskopy SALT i H.E.S.S., po detektor fal grawitacyjnych Virgo.
Geografia wiedzy: dominacja Mazowsza
Z raportu wynika, że 42 proc. instytucji naukowych w Polsce ma siedzibę w województwie mazowieckim. Dotyczy to również PAN – 37 z 69 instytutów działa właśnie na Mazowszu. Drugim co do znaczenia ośrodkiem jest Małopolska, z 11 instytutami PAN.
Choć instytuty PAN funkcjonują w siedmiu województwach, ich silna koncentracja w Warszawie i okolicach ma znaczenie zarówno dla systemu finansowania, jak i intensywności współpracy międzynarodowej.
Szkoły doktorskie i otwartość na cudzoziemców
Instytuty PAN prowadzą własne szkoły doktorskie – w 2023 r. było ich 69. Choć liczba doktorantów jest mniejsza niż na uczelniach, odsetek cudzoziemców jest wyższy niż średnia krajowa. Według danych OPI PIB, 16 proc. wszystkich doktorantów z zagranicy wybierało szkoły doktorskie przy instytutach PAN, mimo że odpowiadają one jedynie za 6 proc. populacji doktorantów w całym systemie.
To dowodzi, że instytuty PAN przyciągają młodych naukowców z zagranicy, szczególnie tych zainteresowanych badaniami podstawowymi w wyspecjalizowanych dziedzinach.
W instytutach PAN aż 70-71 proc. zatrudnionych to osoby prowadzące działalność naukową – to jeden z najwyższych wskaźników w całym systemie. Dla porównania, w instytutach badawczych czy jednostkach Sieci Badawczej Łukasiewicz udział ten jest znacząco niższy. Łącznie w instytutach PAN pracuje około 7 proc. wszystkich badaczy w Polsce, co – w zestawieniu z ich udziałem w projektach krajowych i międzynarodowych – świadczy o wyjątkowej intensywności prowadzonych badań.
Finansowanie: mniejsze środki, większa skuteczność
Instytuty PAN nie należą do najlepiej finansowanych jednostek w systemie. W 2023 r. otrzymały 920 mln zł subwencji z budżetu państwa – zaledwie 5 proc. całkowitych środków przekazanych przez Ministerstwo Nauki. Dla porównania, uczelnie publiczne (akademickie i zawodowe) otrzymały łącznie 16,3 mld zł (90 proc. całej puli).
Jednak pod względem całkowitych nakładów na działalność B+R w 2022 r. instytuty (PAN, badawcze, Łukasiewicza) wydały 4,9 mld zł – 25 proc. całkowitych nakładów sektora. To dowód, że przy relatywnie skromnym finansowaniu podstawowym, instytuty PAN skutecznie pozyskują środki zewnętrzne – zarówno krajowe, jak i międzynarodowe.
PAN – fundament badań podstawowych
W 2023 r. instytuty PAN uzyskały 54 patenty – mniej niż uczelnie (1015) i przedsiębiorstwa (801), ale więcej niż uczelnie niepubliczne czy instytuty Sieci Łukasiewicza. Ich udział w ochronie wzorów użytkowych był marginalny (2 zgłoszenia), co potwierdza ich skoncentrowanie na działalności badawczej, a nie wdrożeniowej.
Z raportu OPI PIB wyłania się spójny obraz instytutów PAN jako jednostek o wysokim nasyceniu badaczami, skutecznych grantowo, silnie umiędzynarodowionych i stabilnie zakorzenionych w krajowym systemie nauki. Ich specjalizacja w badaniach podstawowych oraz udział w międzynarodowych konsorcjach badawczych czyni z nich jeden z filarów polskiej nauki. Mimo relatywnie niewielkiej liczby i ograniczonego finansowania, pozostają kluczowym elementem infrastruktury wiedzy w Polsce.
„Badania naukowe mogą być prowadzone w szkołach wyższych, instytutach Polskiej Akademii Nauk, instytutach należących do Sieci Badawczej Łukasiewicz, instytutach badawczych oraz innych instytucjach. W 2023 r. w Polsce działało 69 instytutów PAN” – podsumowuje dr hab. inż. Jarosław Protasiewicz, dyrektor OPI PIB.
Źródło: Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy (2024). Nauka w Polsce 2024. RAD-on