Czy przy budowie jednej z najstarszych egipskich piramid wykorzystywano rozbudowany system wodny? Badacze twierdzą, że dwie zagadkowe konstrukcje w Dahszur mogły być tamami, a nie drogami do przewożenia kamienia.

Czerwona Piramida w Dahszur, około 30 km na południe od Kairu, powstała za panowania faraona Snofru, ojca Cheopsa. Niedaleko niej znajdują się dwie długie budowle. Zaznaczano je na mapach już w XIX wieku, a w 1925 roku sfotografowano z samolotu. Od połowy XX wieku przyjmowano, że służyły do transportu kamienia z kamieniołomów. Nigdy jednak całkowicie ich nie odkopano. Dziś przykrywa je gruba warstwa piasku, a część terenu znajduje się w zamkniętej strefie wojskowej.

Xavier Landreau z Paleotechnic, Guillaume Piton z Francuskiego Narodowego Instytut Badań nad Rolnictwem, Żywnością i Środowiskiem, oraz Sayed Hemeda z Uniwersytetu Kairskiego przeanalizowali zdjęcia satelitarne i lotnicze, dawne mapy oraz ukształtowanie terenu. Każda z budowli ma około 600–700 metrów długości, 15–30 metrów szerokości u podstawy i miejscami 6–7 metrów wysokości. Obie przecinają całą dolinę i dochodzą do jej zboczy. Zdaniem autorów taki układ znacznie lepiej odpowiada tamom niż drogom.

Szczególnie wymowny jest kształt zachodniej budowli. „Najmocniejszym dowodem jest zygzakowaty element w środku konstrukcji” – powiedział Xavier Landreau w rozmowie z New Scientist. W przypadku drogi taki zygzak nie miałby wyraźnego zastosowania. W tamie wydłuża natomiast krawędź przelewu, przez który może odpływać nadmiar wody, ułatwiając radzenie sobie z gwałtownym wezbraniem.

Dwie tamy mogły działać razem

Badacze przypuszczają, że pierwsza budowla zatrzymywała piasek, muł i kamienie niesione przez wodę, a druga służyła do jej magazynowania. Przestrzeń między nimi mogła pomieścić około 230 tys. metrów sześciennych wody. 

Dziś Dahszur leży na skraju pustyni, ale około 4,5 tys. lat temu klimat był wilgotniejszy. Silne deszcze mogły okresowo wypełniać suche doliny. Autorzy pracy wskazują również, że część wody można było sprowadzać z większego Wadi Taflah, które zbiera ją z obszaru około 400 kilometrów kwadratowych. Wystarczyłby do tego kanał szeroki na kilka metrów i głęboki na mniej niż metr.

Ślad innego kanału widać na mapie Jacques’a de Morgana z 1897 roku. Biegnie przez kilkaset metrów równolegle do zachodniej ściany Czerwonej Piramidy, po czym skręca i zbliża się do niej na około 40–50 metrów. Jeśli był połączony z systemem tam, woda mogła docierać niemal pod sam plac budowy. Mogła służyć do transportowania ciężkich ładunków i zaopatrzenia oraz przygotowywania zaprawy. Tamy chroniłyby przy tym niżej położone tereny przed gwałtownymi powodziami oraz nanoszonym przez nie piaskiem i mułem.

Egipcjanie znali wielkie tamy

Około 20 kilometrów od Dahszur znajdują się pozostałości Sadd el-Kafara, jednej z najstarszych znanych dużych tam na świecie. Miała ponad 14 metrów wysokości, ale została zniszczona przez gwałtowną powódź. Jej istnienie pokazuje, że za czasów IV dynastii Egipcjanie potrafili już wznosić wielkie budowle służące do kontrolowania wody.

Autorzy pracy dopuszczają, że zygzakowaty przelew w Dahszur był sposobem na lepsze zabezpieczenie tamy przed podobną katastrofą. Nie wiadomo jednak, kiedy dokładnie powstały obie budowle, dlatego nie można stwierdzić, czy rzeczywiście wykorzystano tu doświadczenia zdobyte przy Sadd el-Kafara.

„Tworząc ogromny, dwustopniowy system tam, skutecznie opanowali gwałtowne powodzie, magazynowali miliony litrów wody i kierowali ją bezpośrednio na plac budowy” – twierdzi Sayed Hemeda.

Na razie pozostaje to hipotezą. Domniemanych tam nie odkopano, dlatego nie znamy ich dokładnego wieku ani sposobu budowy. Wykopaliska mogłyby również wykazać, czy po jednej stronie konstrukcji zachowały się osady pozostawione przez stojącą lub przepływającą wodę. „Jeśli zostanie to potwierdzone przez wykopaliska, badania te mogą znacząco zmienić nasze rozumienie organizacji budowy w czasach IV dynastii” – uważa Hesham Hussein z egipskiego Ministerstwa Turystyki i Starożytności.

Źródła:

Xavier Landreau, Guillaume Piton, Sayed Hemeda, „Two possible ancient dams near the Red Pyramid on the Dahshur Plateau, Egypt”, npj Heritage Science, 2026, DOI: 10.1038/s40494-026-02833-9.

Gayoung Lee, „‘Ramps’ Near Egypt’s Red Pyramid Might Actually Be Ancient Dams”, Gizmodo, 7 sierpnia 2026.

Taylor Mitchell Brown, „Ancient Egyptians may have built a massive dam near the Red Pyramid”, New Scientist, 5 sierpnia 2026.

• Nauki humanistyczne i społeczne