Czytasz artykuł w trybie offline
Nowy eksperyment ożywia spór o interpretację fizyki kwantowej
Efekt tunelowy pozwala cząstkom kwantowym pokonywać bariery energetyczne, których zgodnie z prawami fizyki klasycznej nie mogłyby przekroczyć. Ilustracja wygenerowana za pomocą AI.
Fizyka kwantowa od niemal stu lat dzieli uczonych. Jedni uznają przypadek i prawdopodobieństwo za podstawę świata, inni szukają ukrytych trajektorii cząstek. Nowa analiza eksperymentu dotyczącego efektu tunelowego ożywia ten spór
Prawie sto lat temu, podczas piątego kongresu Solvaya w Brukseli, narodziła się współczesna mechanika kwantowa. Zderzyły się tam dwa sposoby postrzegania świata. Z jednej strony była szkoła kopenhaska, kierowana przez Duńczyka Nielsa Bohra – twórcę pierwszego modelu atomu z orbitami o skwantowanych wartościach – oraz Niemców Wernera Heisenberga i Maxa Borna, którzy stworzyli jej formalizm matematyczny. Ich zdaniem świat jest z natury losowy, rządzą nim przypadek i prawdopodobieństwo, a do jego opisu nie wystarczają nasze zwykłe pojęcia przestrzeni, czasu i przyczynowości.
Albert Einstein bronił klasycznego determinizmu Newtona i Laplace’a. Zgodnie z nim każdy obiekt porusza się po określonej trajektorii w przestrzeni i czasie, wyznaczonej przez warunki początkowe. Ten spór, podsumowany słynnym powiedzeniem Einsteina „Bóg nie gra w kości”, przeszedł do historii. Często zapomina się, że podczas tego samego kongresu trzecią drogę zaproponował francuski arystokrata i fizyk Louis de Broglie. Jego koncepcję przez długi czas krytykowano, a sam de Broglie się jej wyrzekł. Mimo to do dziś opiera się ona kolejnym testom eksperymentalnym.
Trzecia droga kongresu Solvaya z 1927 roku
Już w 1923 roku Louis de Broglie wpadł na rewolucyjny pomysł, by każdemu elektronowi przypisać falę. Materia zyskała w ten sposób podwójną naturę – była jednocześnie falą i cząstką. Miało to wyjaśniać skwantowane orbity elektronów w modelu atomu Bohra. Kilka lat później, w 1926 roku, Schrödinger sformułował matematyczne równanie opisujące tę falę.
Bezpośrednią konsekwencją tej kwantowej dwoistości jest możliwość przeprowadzenia doświadczenia interferencyjnego, znanego jako eksperyment z dwiema szczelinami. Elektrony wysyła się pojedynczo, podobnie jak kulki przechodzące przez dwie blisko siebie wycięte szczeliny w ekranie. Mimo że elektrony są wysyłane jeden po drugim, ostatecznie tworzą na drugim ekranie układ naprzemiennych jasnych i ciemnych pasów. To charakterystyczny obraz fali: w niektórych miejscach fale wzmacniają się, tworząc jasne pasy, a w innych wygaszają się, pozostawiając ciemne obszary.
Jak cząstka, która musi przejść przez jedną szczelinę, może być zależna od drugiej, z której nie skorzystała? Dla Bohra i jego współpracowników ze szkoły kopenhaskiej zagadka ta była nie do wyjaśnienia w kategoriach klasycznych trajektorii. To trochę tak, jakby ktoś mógł przejść jednocześnie przez dwoje drzwi.
Nie da się jej również wyjaśnić, traktując elektron wyłącznie jako falę, ponieważ na ekranie widzimy pojedyncze, punktowe rozbłyski – oznaki cząstkowej natury elektronu.
To uzasadniało nieufność wobec pomysłów de Broglie’a, które przedstawiciele szkoły kopenhaskiej uznawali za archaiczne i zachowawcze. Ich zdaniem trzeba było pójść dalej i całkowicie porzucić klasyczne wyobrażenia o świecie w przestrzeni i czasie. Elektrony nie miały być ani cząstkami, ani falami, lecz czymś innym – czymś, czego nie da się w pełni uchwycić za pomocą tych dwóch wzajemnie uzupełniających się obrazów rzeczywistości.
Warto zauważyć, że Schrödinger próbował doprowadzić tę logikę do końca i całkowicie wyeliminować cząstkę, pozostawiając jedynie falę. Mówimy wtedy o „mechanice falowej”. Było to jednak pozbycie się istotnego elementu problemu: bez cząstki nie da się wyjaśnić punktowego wykrywania elektronów na ekranie. Elektron pojawia się tu albo tam, a nie jednocześnie tu i tam. Potrzebujemy obu pojęć.
Kwantowy surfer Louisa de Broglie’a
Aby odpowiedzieć na ten dylemat, de Broglie przedstawił na kongresie Solvaya teorię fali pilotującej. W przeciwieństwie do szkoły kopenhaskiej i do czysto falowej koncepcji Schrödingera zachowywała ona, podobnie jak fizyka Newtona, punktowe cząstki poruszające się po rzeczywistych i ciągłych trajektoriach.

Obraz jest intuicyjny: cząstkę prowadzi fala kwantowa de Broglie’a-Schrödingera, podobnie jak surfera niesie fala. Cząstka przechodzi tylko przez jedną szczelinę, ale fala przechodzi przez obie i wskazuje jej drogę.
Kiedy doświadczenie powtarza się wiele razy, trajektorie elektronów nieznacznie się różnią, ponieważ za każdym razem zmieniają się warunki początkowe. W efekcie, statystycznie, pojawiają się prążki interferencyjne. Nie potrzeba do tego żadnej magii. Tajemnica dualizmu falowo-cząstkowego znika.
Teoria spotkała się z ostrą krytyką otoczenia Bohra, które widziało w niej powrót do pojęcia trajektorii – uznawanego za przestarzałe. Z czasem porzucił ją również sam de Broglie, prawdopodobnie obawiając się marginalizacji. Koncepcja powróciła dopiero w 1952 roku, gdy przypomniał ją amerykański fizyk David Bohm. Dziś znamy ją jako teorię de Broglie’a-Bohma albo teorię dBB.
Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?
Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.
Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →
Prawie gotowe
Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis
Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.
Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.
Jak pokazał Bohm, zastrzeżenia szkoły kopenhaskiej były nieuzasadnione, a teoria dBB jest spójną alternatywą dla standardowej mechaniki kwantowej. Dla części specjalistów stanowi wręcz jej naturalne dopełnienie: porządkuje problem pomiaru kwantowego i rozwiązuje paradoksy, takie jak ten z kotem Schrödingera – jednocześnie martwym i żywym. Mówiąc w uproszczeniu, w tej teorii istnienie trajektorii pozwala elektronom, podobnie jak kotom, znajdować się „tu albo tam”, a nie „tu i tam” jednocześnie.
Wewnątrz kwantowej bariery. Rewanż trajektorii
Teoria dBB jest jednak regularnie poddawana próbom. W ubiegłym roku artykuł zespołu holenderskiego fizyka Jana Klaersa, opublikowany w prestiżowym czasopiśmie Nature, wywołał duże zainteresowanie, ponieważ wydawał się stawiać tę teorię w trudnej sytuacji.
Argument dotyczył efektu tunelowego – zjawiska typowo kwantowego, podobnie jak doświadczenie z dwiema szczelinami.
Efekt tunelowy polega na tym, że cząstka przechodzi przez przeszkodę, której w klasycznym świecie nie mogłaby pokonać – na przykład przez ścianę. W świecie kwantowym taki ruch umożliwia fala zanikająca, która przenika przez barierę.
Zespół Klaersa przeprowadził doświadczenie w bardzo elegancki sposób. Wykorzystał fotony, czyli kwanty światła, i przepuścił je przez mikroskopijną barierę przygotowaną w laboratorium. Naukowcom udało się sfotografować fale zanikające pod mikroskopem. Sam eksperyment był piękny i niezwykle interesujący.
Problem pojawił się na etapie interpretacji. Zdaniem autorów teoria dBB przewidywałaby zerową prędkość wewnątrz bariery, a więc uniemożliwiałaby przejście przez nią. Taka sprzeczność mogłaby na pierwszy rzut oka oznaczać obalenie teorii. Tak jednak nie jest.
Sedno paradoksu jest dość proste. W dziedzinie optyki teoria dBB jest po prostu interpretacją równań Maxwella w kategoriach trajektorii. Równania te, sformułowane pod koniec XIX wieku, opisują zachowanie światła.
Trajektorie podążają za przepływem energii świetlnej przez cały układ – od źródła przed barierą aż do kamery za mikroskopem. Z tym przepływem energii wiąże się określona prędkość. Wraz ze współpracownikiem pokazałem, że jest ona dokładnie taka, jaką przewiduje teoria dBB.
Wniosek jest jasny: skoro za barierą wykrywa się sygnał, jak w omawianym doświadczeniu, oznacza to, że przez barierę musiała przejść energia, a więc również trajektorie dBB. Eksperyment Klaersa nie obala zatem tej teorii. W rzeczywistości dobrze ją ilustruje.
Razem z dwoma kolegami z Technionu, Izraelskiego Instytutu Technologicznego – Dustinem Lazarovicim i Bernardem Nabetem – przeanalizowaliśmy ten problem ilościowo. Układ Klaersa służy do obrazowania pola zanikającego, dlatego wykorzystuje bardzo niewielkie ilości światła, które wydostają się z bariery. Wpływ tych wycieków na trajektorie dBB został pominięty w pierwotnej analizie.
Kiedy uwzględni się rzeczywiste właściwości optyczne układu, sprzeczność znika. Wbrew przewidywaniom Klaersa i jego współpracowników prędkość przewidywana przez dBB nie jest już w barierze równa zeru, a trajektorie rzeczywiście przez nią przechodzą. Teoria doskonale zgadza się wtedy z obserwacjami i pozwala je zrozumieć. Nasze wyniki opublikowaliśmy w tym roku w tym samym czasopiśmie, odpowiadając na wcześniejszą pracę.
Co z tego wynika? Przede wszystkim to, że teoria dBB jest solidna i ma się dobrze mimo kolejnych prób jej podważenia. Odtwarza wszystkie przewidywania standardowej mechaniki kwantowej.
Prawdziwe spory dotyczą przede wszystkim granic samej mechaniki kwantowej. Jedną z nich jest kwantowa teoria pola, w której cząstki powstają i znikają. Wymagałoby to rozszerzenia teorii dBB o trajektorie, które mogą się zaczynać i kończyć. Inną granicą jest grawitacja kwantowa i kosmologia, próbujące połączyć mechanikę kwantową z ogólną teorią względności Einsteina. Podejmowano już wiele prób rozwinięcia tych koncepcji w duchu teorii dBB.
Teoria dBB zapewne nadal będzie przedmiotem debaty. Jej siła wyjaśniająca, oparta na jasnym opisie i przejrzystych założeniach dotyczących trajektorii, pozostaje jednak ogromna dla każdego, kto chce pozbyć się magii i niejasności tradycyjnych interpretacji mechaniki kwantowej.
Artykuł „Passe‑muraille quantique : une nouvelle expérience sur l’effet tunnel relance le débat sur l’interprétation de la physique quantique” ukazał się w serwisie The Conversation.
- efekt tunelowy
- eksperymenty naukowe
- fizyka
- fizyka kwantowa
- fotony
- interpretacja kopenhaska
- Louis de Broglie
- mechanika kwantowa
- Nauki ścisłe i nauki o Ziemi
- teoria de Broglie’a-Bohma
- tunelowanie kwantowe