W służbie nauki i człowieka. Portret prof. Ryszarda J. Gryglewskiego
Ukazała się nowa książka z serii „Wybitni uczeni we wspomnieniach” wydana przez Polską Akademię Nauk, poświęcona prof. Ryszardowi Jerzemu Gryglewskiemu. Publikacja gromadzi wspomnienia jego uczniów, współpracowników i przyjaciół, tworząc portret jednego z najwybitniejszych polskich farmakologów XX w.
Prof. Gryglewski zasłynął jako współodkrywca prostacykliny – hormonu wytwarzanego w śródbłonku naczyń, o silnym działaniu naczyniorozszerzającym i przeciwpłytkowym. Substancja ta hamuje agregację płytek krwi, a jej kliniczne zastosowanie stało się przełomem w leczeniu m.in. tętniczego nadciśnienia płucnego i choroby Buergera.
W 1978 r. w Krakowie doszło do wydarzenia bez precedensu – po raz pierwszy na świecie prostacyklina została podana człowiekowi, i był nim sam prof. Gryglewski. Odkrycie to było efektem wieloletniej współpracy z sir Johnem Vane’em, laureatem Nagrody Nobla z 1982 r. Choć to Vane otrzymał wyróżnienie za badania nad prostaglandynami, Gryglewski uznawany jest za kluczowego współodkrywcę prostacykliny.
Pionier farmakologii śródbłonka
Dorobek naukowy profesora wykraczał daleko poza to odkrycie. „Profesor Gryglewski zostanie zapamiętany jako pionier farmakologii śródbłonka naczyniowego” – podkreśla prof. Stefan Chłopicki z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 90. Gryglewski rozwijał koncepcję traktowania śródbłonka naczyń jako odrębnego narządu, którego dysfunkcja leży u podstaw chorób sercowo-naczyniowych.
Z jego inicjatywy badano rolę tlenku azotu, prostacykliny i tkankowego aktywatora plazminogenu – trzech kluczowych mediatorów śródbłonkowych. Prace te położyły fundament pod nową dziedzinę badań – farmakologię śródbłonka.
„Spuścizna myśli naukowej prof. Gryglewskiego otworzyła nowe horyzonty badań farmakologicznych” – pisał prof. Chłopicki.
Dla profesora najważniejsze były eksperymenty prowadzone na żywych organizmach. „In vivo veritas!” – mawiał, przekonując, że prawdę o leku można poznać tylko w bezpośrednim doświadczeniu. Nie tolerował zniechęcenia po nieudanym eksperymencie. „Nie święci garnki lepią – liczy się drive do eksperymentów, a wtedy wszystko się musi udać” – wspominał prof. Rafał Olszanecki (UJ CM).
Jednocześnie profesor uczył pokory wobec nauki. Jak przypomina prof. Ryszard Korbut, Gryglewski wymagał, by młody badacz pytał nie tylko „jak”, ale przede wszystkim „dlaczego” lek działa w określony sposób.
Mistrz i wychowawca
Wspomnienia jego uczniów pokazują, jak ogromny wpływ wywarł na kolejne pokolenia naukowców i lekarzy. „Był geniuszem skojarzeń, potrafił łączyć odległe fakty w jedną piękną historię” – pisał prof. Chłopicki.
Profesor Olszanecki wspominał, że potrafił zaskoczyć studenta pytaniem z historii sztuki czy Biblii, pokazując szerokość swoich zainteresowań. Był łagodny wobec porażek, ale bezwzględny wobec bierności. Jego nazwisko otwierało drzwi do światowych ośrodków naukowych, a organizowane przez niego w Krakowie sympozja gromadziły noblistów i wybitnych badaczy.
Gryglewski miał rozległe horyzonty i głębokie zainteresowanie literaturą oraz sztuką. „Był uczonym wielkiego formatu, a zarazem humanistą o szerokiej wiedzy” – napisał prof. Chłopicki. Jego życie i praca były nierozerwalnie związane z Krakowem. Choć mógł wyjechać do Londynu, gdzie sir John Vane proponował mu stanowisko w Instytucie Williama Harveya, pozostał w Polsce i przez wiele lat kierował Katedrą Farmakologii UJ.
W 2017 r., w wieku 85 lat, otrzymał z rąk prezydenta RP najwyższe odznaczenie państwowe – Order Orła Białego.
Nowa książka PAN
Książka Ryszard Gryglewski. Wybitni uczeni we wspomnieniach, wydana przez Polską Akademię Nauk, przypomina wszystkie te wątki: odkrycia naukowe, pasję dydaktyczną i niezwykłą osobowość profesora. Znalazły się w niej wspomnienia m.in. prof. Ryszarda Korbuta, prof. Stefana Chłopickiego, prof. Rafała Niżankowskiego, prof. Rafała Olszaneckiego, a także wybitnych badaczy zagranicznych, jak John Martin (University College London) i Randy Sprague (Saint Louis University).
To portret uczonego, który był nie tylko odkrywcą na skalę światową, lecz także mistrzem, przyjacielem i inspiracją dla kolejnych pokoleń polskich naukowców.
Źródło:
Polska Akademia Nauk, Ryszard Gryglewski. Wybitni uczeni we wspomnieniach (Warszawa: PAN, 2025), publikacje.pan.pl.