75 lat PAN. Od Kongresu Nauki Polskiej do powstania Polskiej Akademii Nauk

Na przełomie czerwca i lipca 1951 r. odbył się I Kongres Nauki Polskiej – wydarzenie, które zapoczątkowało proces tworzenia Polskiej Akademii Nauk i na lata ukształtowało organizację życia naukowego w kraju

Podstawą prawną zwołania Kongresu był dekret z 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego. W marcu 1949 r. minister oświaty powołał piętnastoosobowy Komitet Organizacyjny Kongresu, któremu przewodniczył prof. Jan Dembowski (1889–1963) – wybitny biolog i zoopsycholog, późniejszy marszałek Sejmu I kadencji.

Skala przygotowań była imponująca. Biuro Kongresu, początkowo czterowydziałowe, szybko rozszerzono do pięciu wydziałów. Prace merytoryczne prowadzono w 11 sekcjach i 61 podsekcjach, obejmujących wszystkie dziedziny nauki. Ich prezydia kierowały zespołami roboczymi, które przygotowywały inwentaryzację aktualnego stanu badań. Efektem tych prac było 1147 referatów problemowych oraz syntetyczne opracowania sekcji i podsekcji.

Nowa instytucja naukowa

Kongres odbył się w gmachu Politechniki Warszawskiej w dniach 29 czerwca – 2 lipca 1951 r. Przybyło 1800 uczestników. Oprócz polskich uczonych w obradach uczestniczyły także delegacje zagraniczne, m.in. Światowej Rady Pokoju pod przewodnictwem Frédérica Joliot-Curie. W programie znalazły się posiedzenia plenarne poświęcone m.in. powołaniu Polskiej Akademii Nauk oraz sesje sekcyjne podsumowujące prace podsekcji. Uczestnicy Kongresu przyjęli rezolucję w sprawie utworzenia PAN i powołali Komisję Organizacyjną Akademii.

Dyskusje o powołaniu ogólnokrajowej instytucji koordynującej badania naukowe toczyły się już wcześniej – zarówno w administracji państwowej, jak i w środowiskach Polskiej Akademii Umiejętności oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Podkreślano potrzebę modernizacji i intensyfikacji badań, prowadzonych w sieci instytutów podporządkowanych korporacji uczonych. Podobne procesy reorganizacji nauki zachodziły wówczas w całej Europie Środkowo-Wschodniej.

Za utworzeniem PAN opowiedzieli się podczas Kongresu prezesi dwóch najważniejszych instytucji naukowych tamtego czasu:  językoznawca, slawista i dialektolog prof. Kazimierz Nitsch (PAU) oraz prof. Wacław Sierpiński (TNW), wybitny matematyk szkoły warszawskiej. Obaj deklarowali gotowość przekazania nowej instytucji dorobku i doświadczenia swoich środowisk.

Pierwszy krok do powołania PAN

Zwieńczeniem Kongresu był referat prof. Jana Dembowskiego „O organizacji nauki polskiej” oraz uchwalenie rezolucji w sprawie powołania ogólnokrajowej instytucji zrzeszającej wybitnych uczonych i prowadzącej badania naukowe. W skład Komisji Organizacyjnej PAN weszło 30 wybitnych uczonych, m.in. Jan Dembowski, Ludwik Hirszfeld, Stanisław Kulczyński, Kazimierz Kuratowski, Stanisław Leszczycki, Tadeusz Manteuffel, Stanisław Mazur, Kazimierz Nitsch, Wacław Sierpiński i Władysław Szafer.

W ślad za kongresową rezolucją 30 października 1951 r. przyjęto pierwszą ustawę o PAN. W jej preambule zapisano, że w celu zapewnienia warunków „wszechstronnego rozwoju i pełnego rozkwitu” nauki polskiej powołuje się Polską Akademię Nauk, opartą na dorobku PAU i TNW.

Ustawa ustanawiała PAN najwyższą instytucją naukową Rzeczypospolitej, jednoczącą wybitnych uczonych polskich. Do jej głównych zadań należało: rozwijanie badań naukowych, wspieranie gospodarki i kultury narodowej oraz współtworzenie postępowej myśli naukowej w świecie.

Zgodnie z ustawą w skład PAN wchodzili członkowie honorowi, rzeczywiści, korespondenci oraz tytularni. Pierwszy skład członków miał zostać powołany przez Prezydenta RP. Naczelnym organem Akademii było Zgromadzenie Ogólne, odpowiedzialne m.in. za wytyczanie najważniejszych kierunków badań. Prezydium PAN kierowało bieżącą działalnością instytucji i reprezentowało ją wobec władz państwowych.

Pierwsze wydziały i instytuty 

Utworzono cztery wydziały naukowe: I – Nauk Społecznych,  II – Nauk Biologicznych,  III – Nauk Matematyczno-Fizycznych, Chemicznych i Geologo-Geograficznych oraz IV – Nauk Technicznych. Przy wydziałach mogły działać komitety naukowe, których zadaniem była współpraca przy planowaniu badań i koordynacji prac naukowych w kraju.

Akademia organizowała także własną sieć placówek – instytutów, zakładów, pracowni i laboratoriów – prowadzących badania, popularyzujących wiedzę oraz kształcących kadry naukowe. Ustawa przewidywała również możliwość tworzenia placówek PAN poza granicami kraju.

W 1952 r. Komisja Organizacyjna PAN przedstawiła projekt listy członków Akademii oraz skład Prezydium, który uzyskał akceptację PAU, TNW i Naczelnej Organizacji Technicznej. 9 kwietnia 1952 r. Prezydent RP powołał pierwszych 148 członków PAN. Tego samego dnia zatwierdzono skład Prezydium z prof. Janem Dembowskim jako prezesem i prof. Stanisławem Mazurem jako sekretarzem naukowym.

Pierwsza sesja Zgromadzenia Ogólnego PAN odbyła się 5 lipca 1952 r., inaugurując działalność komitetów i komisji naukowych.

• aktualności
• Polska Akademia Nauk