Andrzej Paczkowski (1938-2026)

Odejście prof. Andrzeja Paczkowskiego skłania do próby dokonania bilansu jego życia i dokonań. Młodość spędził w Warszawie zniszczonej i odbudowywanej, w rodzinie inteligenckiej o lewicowej formacji, ale nie angażującej się w politykę PRL. Studiował w okresie po Październiku 1956 r., pracę magisterską pisał na seminarium prof. Henryka Jabłońskiego, gdzie skupili się młodzi ludzie, chcący badać przedwojenną Polskę na serio i bez propagandowego (ówczesnego) potępienia. Wśród kolegów z tego seminarium warto wspomnieć Andrzeja Garlickiego, Szymona Rudnickiego, Jerzego Myślińskiego, ich drogi się przeplatały w następnych dziesięcioleciach. 

Paczkowski znalazł zatrudnienie w Instytucie Badań Literackich w Zespole Dziejów Polskiej Prasy, który podjął systematyczne badania nad historią prasy w XIX w. i w okresie II Rzeczypospolitej. Napisał doktorat (1966) o prasie Stronnictwa Ludowego 1931-1939, który po uzupełnieniu o lata dwudzieste został opublikowany w 1970 r. Równolegle badał „Prasę i społeczność polską we Francji w latach 1920-1940”, i monografia pod tym tytułem ukazała się także w 1970 r. Stał się w tym czasie uznanym prasoznawcą, uczestnikiem dynamicznego i znakomitego zespołu, który wydawał też „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego”, przynoszący wiele materiałów, artykułów ukazujących pluralizm ideowy, polityczny, organizacyjny II Rzeczpospolitej. W 1975 r. Paczkowski habilitował się w 1975 r. na podstawie monografii „Prasa Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939”, obejmującej cały wachlarz pism, ich kierunków ideowych, systemu finansowania, zasięgu kolportażu itd. Książka, po dalszych uzupełnieniach, ukazała się w IBL w 1980 r. pt. „Prasa polska 1918-1939”, i jest nadal niezastąpionym źródłem wiedzy na ten temat, a też jedną z najważniejszych monografii o II Rzeczpospolitej. 

Skupiony na badaniach był Paczkowski zarazem człowiekiem towarzyskim, bezpośrednim, i miał drugą pasję – taternictwo. Sam uczestniczył w wyprawach, a z czasem je organizował. W 1960 r. wszedł do zarządu Klubu Wysokogórskiego, a w 1974 r. został prezesem Polskiego Związku Alpinizmu i był nim przez ponad 20 lat – do 1995 r. To ciekawe, także towarzysko, środowisko stanowiło ważną część doświadczeń, przyjaźni i wyzwań, a opisał je m. in. w rozmowie z Patrykiem Pleskotem opublikowanej w 2019 r. pt. „Góry i teczki”. 

Poglądy i odwaga osobista prowadziły Paczkowskiego do związków z rodzącą się opozycją demokratyczną. Dramatyczne miesiące 1968 r. spędził w Paryżu, oglądał rewoltę studencką, po powrocie do kraju obracał się w kręgu uczestników polskiego buntu, ale także tych, którzy znaleźli się na emigracji. Znalazł się w kręgu podejrzanych o związki z „taternikami”, szmuglującymi do Polski emigracyjne wydawnictwa, i trafił w „zainteresowanie” Służby Bezpieczeństwa. Prawdziwe kłopoty przyszły w 1974 r. po opublikowaniu we francuskim czasopiśmie naukowym recenzji książki Nicolasa Bethella o Gomułce. Został objęty zakazem druku, Jabłoński odmówił mu prawa udziału w swoim – nadal odbywającym się – seminarium, został usunięty z IBL i karnie przeniesiony do pracy w Bibliotece Narodowej. Do PAN mógł powrócić po Sierpniu ’80, ale już do Instytutu Historii PAN. W 1981 r. otrzymał tytuł docenta, wstrzymywany od pięciu lat od habilitacji ze względu na „niepokorną” postawę. Mógł też podjąć zajęcia ze studentami na filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku.

Angażował się jako współpracownik KOR-u i tworzącego się obiegu wydawniczego, miał w tym kręgu wielu znajomych, także uczestniczących w wyprawach taternickich. W drugiej połowie lat 70. brał udział w prywatnym seminarium zainicjowanym przez Adama Michnika, które zamierzało podjąć badania nad dziejami Polski w pierwszych powojennych latach. Archiwa z tego okresu były niedostępne, cenzura blokowała wszelkie publikacje inne, niż propagandowe sławiące system. Pozostawały prasa, relacje i znajdujące się w prywatnych rękach dokumenty. Kilkuosobowe seminarium współtworzyli m. in. Krystyna Kersten, Maria Turlejska, Jerzy Holzer. W jakiejś mierze częścią tej aktywności była podjęta po Sierpniu decyzja zebrania relacji od działaczy Komitetu Obrony Robotników na temat jego powstania, działalności, tworzenia się i działania opozycji przedsierpniowej. Wspólnie prowadziliśmy te rozmowy, przeważnie w mieszkaniu Paczkowskiego, nagrania magnetofonowe zostały spisane i po 13 grudnia skutecznie przechowane do lepszych czasów bez wzniecania zainteresowania SB. Ukazały się drukiem w 2008 r. w wydawnictwie Znak, pod redakcją Michała Okońskiego. 

Seminarium historyczne rozwinęło się w latach następnych, wznowione w stanie wojennym. Tam będą czytane i dyskutowane pierwsze wersje książki Kerstenowej „Narodziny systemu władzy” oraz Paczkowskiego biografii Stanisława Mikołajczyka. Swoją przełomowego znaczenia książkę Kerstenowa wydała w podziemiu w 1984 i na emigracji. Studium o Mikołajczyku Paczkowski opublikował we wstępnej wersji już w 1981 r. na łamach „Tygodnika Solidarność”, jako monografię w 1991 r. Zbiór dokumentów przeważnie pochodzących z najwyższego szczebla władzy i zebranych od rodzin dawnych dygnitarzy Paczkowski opublikował jako Jakub Andrzejewski w bibliotece podziemnej „Krytyki” w 1986 r. pt. „Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948-1982”. 

Zaangażowania Paczkowskiego po stronie opozycji demokratycznej były rozliczne – artykuły o rocznicach historycznych m. in. w mazowieckiej „Niezależności”, po 13 grudnia m. in. w „Tygodniku Wojennym”. W 1981 r. wszedł do Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych przy Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, czyli do kręgu ekspertów związku jako znawca prasy, cenzury, prawa prasowego. Po wprowadzeniu stanu wojennego uczestniczył w wielu inicjatywach solidarnościowego podziemia, m. in. w pracach Społecznego Komitetu Nauki. Najważniejszym dokonaniem Paczkowskiego w tym czasie było zorganizowanie w 1983 r. – z kilkoma współpracownikami – „Archiwum Solidarności”. Chodziło o gromadzenie źródeł do dziejów zdelegalizowanego związku, w tym nagrań posiedzeń Komisji Krajowej i Zjazdu z 1981 r. Należało sporządzić stenogram na podstawie nagrań, ostrożnie go zredagować, opatrzyć przypisami i oddać do – podziemnego naturalnie – druku. Do 1989 r. ukazały się w ten sposób 22 tomy dokumentów, relacji, a także nielicznych opracowań. Po 1989 r. Paczkowski kontynuował te prace, ukazywały się następne tomy dokumentacji, która – jak się okazało – była jedyna i ma zasadnicze znaczenie dla obecnych i przyszłych pokoleń badaczy. 

Gdy przyszła wielka zmiana demokratyczna 1989 r. Paczkowski należał do najbardziej zaawansowanych w rozpoznawaniu dziejów PRL, mógł też podjąć działania jawnie i w oparciu o struktury działalności naukowej. W 1990 r. wraz z Edmundem Wnukiem-Lipińskim należał do założycieli Instytutu Studiów Politycznych PAN oraz objął kierownictwo Zakładu Najnowszej Historii Politycznej. Zatrudnił w nim niżej podpisanego, a wkrótce potem Pawła Machcewicza i Dariusza Stolę, następnie kolejnych młodych badaczy. Stworzył grupę systematycznie badającą odtajniane archiwa PRL, głównie PZPR, potem też MSW. Celem badań było odtwarzanie struktur i mechanizmów władzy, zwrotów politycznych, w tym kryzysów. Dwa projekty badawcze realizowane ze środków Komitetu Badań Naukowych pozwoliły zanalizować centrum władzy PRL w latach 1948-1970, dzięki temu powstały wartościowe artykuły i monografie. Podjęto próby współpracy z rosyjskimi historykami, ich efektem był tom źródeł o kluczowym znaczeniu „Polska-ZSRR. Struktury podległości” (1995). Paczkowski zainicjował cykl publikacji źródłowych tzw. czarną serię, w której wydano m. in. protokoły posiedzeń centrum władzy PPR i PZPR oraz protokoły narad kierownictwa Ministerstwa Bezpieczeństwa, nad którymi Paczkowski osobiście się pochylał, prowadząc systematyczne badania nad tym zasadniczo ważnym w PRL pionem władzy. Sam wyszukał ukryte przez dziesięciolecia w archiwum Bieruta prawdziwe protokoły obliczania głosów w referendum 1946 r. i ogłosił je drukiem, zamykając trwające od pół wieku spekulacje, na ile wyniki były sfałszowane. Ten okres intensywnych badań zamykała synteza Paczkowskiego „Pół wieku dziejów Polski 1939-1989” (1995), pierwsza, oparta na źródłach, wolna od cenzury, historia tego czasu. 

Kolejnym zaangażowaniem było skupienie uwagi na genezie i przebiegu rewolucji „Solidarności”, także oparte na analitycznych badaniach archiwalnych. Ale też na umożliwieniu konfrontacji źródeł z uczestnikami wydarzeń i wywołaniu dyskusji między nimi. Dzięki amerykańskim środkom z Wilson Center udało się zorganizować niezwykłą konferencję w Jachrance w listopadzie 1997 r. Wzięli w niej udział przywódcy „Solidarności” i dygnitarze PZPR, w tym byli I sekretarze Kania i Jaruzelski, z Ameryki przybyli m. in. Zbigniew Brzeziński i Jan Nowak, z Moskwy m. in. dawny dowódca Układu Warszawskiego marszałek Kulikow, i oczywiście liczni historycy zajmujący się tym okresem z Polski i Stanów Zjednoczonych. Konferencja trwała 3 dni, obfitowała w ciekawe, momentami dramatyczne, debaty, opublikowane następnie w tomie „Wejdą nie wejdą. Polska 1980-1982” (1999). Tego roku odbyła się konferencja w Miedzeszynie, oparta na podobnym założeniu, poświęcona przełomowi 1989 r. Zebrane dokumenty archiwalne, opracowane referaty, zapis dyskusji, opublikowane w 2002 r., powinny były – jak się wydawało – położyć kres nieuprawnionym spekulacjom i oskarżeniom. To założenie okazało się naiwne, przyszłość pokazała, że ustalenia trudne do podważenia, słabo wpływają na emocje polityczne i formułowane bezpodstawne oskarżenia. 

Jako niekwestionowany lider tych badań i konferencji, dużo czasu sam spędzający w archiwum, Paczkowski przygotował kolejne monografie: „Droga do <mniejszego zła>. Strategia i taktyka obozu władzy, lipiec 1980-styczeń 1982” (2002) oraz „Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981-22 VII 1983” (2006, nowe wydanie 2021. 

Obok tych dokonań badawczych należy wspomnieć promocję doktoratów, recenzowanie wniosków habilitacyjnych, profesorskich, opinie wydawnicze. Ponadto comiesięczne konwersatorium poświęcone rożnym aspektom dziejów PRL, odbywające się od 1991 r. do dziś, co miesiąc, z udziałem badaczy z innych instytutów PAN, z Warszawy i innych miast, i wszystkich chętnych zainteresowanych tematem. A także dużą aktywność Paczkowskiego w popularyzacji wiedzy w wywiadach udzielanych telewizji, radiu, publikacjach w tygodnikach i dziennikach. Uważał bowiem słusznie, ze  wiedzą należy się dzielić z szerokimi kręgami odbiorców, jest obowiązkiem naukowca uczestniczyć w kształtowaniu świadomości historycznej, podnoszeniu poziomu debaty i kultury politycznej, w czym historia ma znaczenie szczególne. 

Z tych wszystkich przyczyn i powinności wynikało zaangażowanie Paczkowskiego w tworzenie w 1999 r. Instytutu Pamięci Narodowej, Chodziło mu przede wszystkim o udostępnienie akt aparatu bezpieczeństwa do badań historycznych, dalszego odtwarzania historii PRL, a także popularyzację wiedzy o epoce. Z założenia oddzielony twardymi przepisami od konfliktów i walk politycznych IPN miał się stać taką placówką pracy naukowej i popularno-naukowej. W tym kierunku oddziaływał jako członek Kolegium IPN w latach 1999-2011 oraz Rady IPN 2011-2016, kiedy wraz z innymi członkami Rady został wyeliminowany po zwycięstwie wyborczym PiS. Bilans sukcesów i niepowodzeń tego okresu wymagałby osobnej analizy. 

Profesor Paczkowski był aktywny do końca. Funkcjonował w ISP PAN, w naszym Zakładzie jako uczestnik spotkań, dyskusji, w partnerskiej i przyjacielskiej postawie z młodszymi, także najmłodszymi współpracownikami. Dzielił się wiedzą, doświadczeniami, czytał nasze prace, dyskutował, niekiedy się spierał, zawsze przyjaźnie i po partnersku. Te cechy osobowości – koleżeństwo i partnerstwo, ważniejsze od różnic wieku i stopnia naukowego – były cechą jego osobowości. I promieniowały na cały Zakład, klimat współpracy, tworzące się więzi. Odejście Andrzeja jest dla nas – jego współpracowników – stratą także bardzo osobistą.