Dlaczego przełomy rodzą się częściej na początku kariery

Nowe badanie obejmujące 12,5 mln naukowców pokazuje, że wraz z wiekiem badacze rzadziej publikują prace zmieniające całe dyscypliny. Starsi częściej rozwijają i porządkują istniejącą wiedzę, młodsi częściej proponują pomysły zrywające z wcześniejszym sposobem myślenia. Autorzy ostrzegają, że starzenie się środowiska naukowego może spowalniać pojawianie się przełomowych odkryć

W historii nauki łatwo wskazać odkrycia, które zmieniły sposób myślenia całych dziedzin. Struktura DNA, teoria tektoniki płyt czy narodziny internetu nie były po prostu kolejnymi krokami w rozwoju wiedzy. Takie prace sprawiały, że wcześniejsze modele przestawały wystarczać.

Nowa analiza opublikowana w czasopiśmie Nature sugeruje, że podobne przełomy częściej pojawiają się na wcześniejszych etapach kariery naukowej. Wyniki pokazują, że wraz z upływem czasu badacze rzadziej tworzą prace, które zmieniają kierunek rozwoju danej dziedziny.

Autorzy badania wykorzystali metodę mierzenia „przełomowości” opartą na cytowaniach. Jeśli późniejsze publikacje powołują się na nowe badanie, ale przestają cytować wcześniejsze prace, na których ono bazowało, oznacza to, że nowy pomysł częściowo zastąpił starsze podejście. To sygnał, że doszło do naukowego przesunięcia, a nie jedynie rozwinięcia istniejącej wiedzy.

Analiza pokazała, że prawdopodobieństwo stworzenia pracy należącej do 10 proc. najbardziej „przełomowych” publikacji spada wraz z wiekiem akademickim badacza, liczonym od momentu pierwszej publikacji naukowej.

Jednocześnie starsi naukowcy nie stają się mniej wartościowi dla systemu nauki. Badacze zauważyli wręcz coś przeciwnego: doświadczeni uczeni są szczególnie dobrzy w łączeniu istniejących idei w nowe konfiguracje. Potrafią zestawiać wcześniejsze odkrycia w sposób prowadzący do użytecznych wyników i nowych kierunków badań. Rzadziej jednak tworzą koncepcje całkowicie zmieniające reguły gry.

„Starszym naukowcom mistrzowsko wychodzi recombinacja starszych idei w sposoby, które społeczność uznaje za wartościowe. Ale to nie odnawia ani nie transformuje całej dziedziny” – powiedział James Evans z University of Chicago, współautor badania poublikowanego w Nature.

Badacze opisują też zjawisko nazwane „efektem nostalgii”. Okazało się, że naukowcy przez całą karierę wyjątkowo często wracają do publikacji pochodzących z okresu, gdy sami zaczynali pracę naukową. Średnio najczęściej cytowana przez nich praca została opublikowana około dwóch lat przed ich pierwszym artykułem naukowym. „Lata mijają, ale nadal trzymają się swoich formacyjnych lat” – mówi Raiyan Abdul Baten z z University of South Florida, dodając: „To utrudnia tworzenie naprawdę przełomowych prac”.

Problem nie dotyczy wyłącznie indywidualnych przyzwyczajeń. Starsi badacze często kierują zespołami, recenzują artykuły i decydują o grantach. To wpływa na to, jakie pomysły są uznawane za ważne i które kierunki badań otrzymują finansowanie. „Starsi naukowcy kształtują to, co jest cytowane, publikowane i finansowane” – mówi Russell Funk z University of Minnesota, który nie brał udziału w badaniu. „Kierują zespołami badawczymi, recenzują artykuły i szkolą młodszych naukowców. W efekcie całe dziedziny częściej opierają się na pracach i sposobie myślenia, z którymi oni sami zetknęli się na początku kariery”.

Autorzy badania uważają, że system nauki powinien mocniej wspierać młodych badaczy, zwłaszcza na początku kariery. Chodzi między innymi o granty pozwalające im samodzielnie kierować zespołami i rozwijać własne pomysły badawcze. Russell Funk podkreśla jednak, że problem nie polega na tym, iż doświadczeni badacze są niepotrzebni. „Czasami trzeba coś zburzyć, żeby mogły pojawić się nowe idee” – mówi. „Dowody są dziś bardzo mocne: system jest zorganizowany w taki sposób, że doświadczenie wypiera ten rodzaj twórczego przełamywania schematów, którego nauka również potrzebuje”.

Źródło: 

Lenharo, M. (2026, May 7). Early-career researchers do more ‘disruptive’ science than veterans. Nature. https://doi.org/10.1038/d41586-026-01466-z  

• aktualności