Astronomowie odkryli kwazar pochodzący z czasu, gdy od Wielkiego Wybuchu minęły zaledwie 662 miliony lat. W jego centrum znajduje się supermasywna czarna dziura, która zdążyła osiągnąć ogromne rozmiary znacznie szybciej, niż przewidują obecne modele.

Nowo odkryty obiekt, oznaczony jako EUCL J1729, jest kwazarem – niezwykle jasnym jądrem odległej galaktyki, w którego centrum znajduje się supermasywna czarna dziura. Sama czarna dziura nie emituje światła. Świeci natomiast opadający na nią gaz, który rozgrzewa się do bardzo wysokich temperatur i staje się jednym z najjaśniejszych źródeł promieniowania we Wszechświecie.

Światło EUCL J1729 pochodzi z epoki zaledwie 662 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Oznacza to, że już wtedy istniała czarna dziura o ogromnej masie. I właśnie to stanowi problem.

Według obecnych modeli pierwsze czarne dziury powinny powstawać po śmierci bardzo masywnych gwiazd, a następnie przez setki milionów lat stopniowo rosnąć, pochłaniając gaz i łącząc się z innymi czarnymi dziurami. Tymczasem kolejne odkrycia pokazują, że niektóre z nich osiągnęły gigantyczne rozmiary znacznie szybciej, niż przewidują obliczenia.

„ Każdy krok dalej w głąb historii Wszechświata sprawia, że coraz trudniej odpowiedzieć na pytanie, jak to było możliwe – mówi Daming Yang z Uniwersytetu w Lejdzie, cytowany przez Science News.

EUCL J1729 udało się zaobserwować dzięki europejskiemu teleskopowi kosmicznemu Euclid, który od 2024 roku prowadzi obserwacje nieba w podczerwieni. Promieniowanie podczerwone pozwala dostrzegać najbardziej odległe obiekty. Wraz z rozszerzaniem się Wszechświata długość fali światła emitowanego miliardy lat temu stopniowo się zwiększa. To, co początkowo było światłem widzialnym, dociera dziś do teleskopów jako promieniowanie podczerwone.

Przed rozpoczęciem misji Euclida astronomowie znali zaledwie dziewięć kwazarów pochodzących z okresu wcześniejszego niż 770 milionów lat po Wielkim Wybuchu. W ciągu pierwszych 18 miesięcy pracy teleskop odkrył dwanaście kolejnych.

Nowe kwazary są znacznie słabsze od większości wcześniej znanych. Dotychczas astronomowie obserwowali głównie najjaśniejsze i najbardziej ekstremalne obiekty. Teraz zaczynają dostrzegać także te bardziej typowe. 

„To zmienia całą dziedzinę badań. Zamiast analizować kilka wyjątkowych obiektów, możemy badać najwcześniejsze masywne czarne dziury jako całą populację” – podkreśla Yang. Dopiero większa liczba podobnych odkryć pozwoli sprawdzić, czy obecne modele opisujące narodziny pierwszych supermasywnych czarnych dziur są poprawne, czy też wymagają zasadniczej zmiany.

Nowo odkryte kwazary zostaną teraz dokładniej zbadane przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba oraz inne obserwatoria. Astronomowie chcą określić ich masy i sprawdzić, w jakich galaktykach powstały. Każde takie odkrycie otwiera kolejne okno na epokę, gdy Wszechświat był jeszcze bardzo młody, i stawia nowe pytania, na które współczesna kosmologia wciąż nie potrafi udzielić pełnej odpowiedzi.

Źródła

• D. Yang i in., Euclid: Discovery of 31 new quasars at 6.6 < z < 7.8, Astronomy & Astrophysics (2026), DOI: 10.1051/0004-6361/202658883
• Lisa Grossman, A quasar breaks the record for most distant supermassive black hole, Science News, 14 lipca 2026.

• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi