Do niedawna wydawało się, że Europa jest wyjątkiem. Choć temperatury rosły, a klimat stawał się coraz bardziej suchy, liczba pożarów nie zwiększała się tak szybko, jak przewidywały modele klimatyczne. Było ich też mniej, niż w innych regionach świata. Dziś ten wyjątek przestaje istnieć

Według danych Europejskiego Systemu Informacji o Pożarach Lasów (EFFIS) do 6 sierpnia we Francji spłonął obszar o powierzchni niemal 93 tys. hektarów. To więcej niż podczas całego sezonu pożarowego 2022 roku, który dotąd był najgorszy w historii satelitarnych obserwacji EFFIS – wówczas ogień strawił ponad 66 tys. hektarów. W Hiszpanii spłonęło już ponad 220 tys. hektarów, a w pobliżu Madrytu doszło do największego pojedynczego pożaru w historii kraju. 

Potężne pożary pojawiły sie także w Portugalii, Grecji, Wielkiej Brytanii, Albanii i Turcji. Skala zagrożenia sprawiła, że rządy w Madrycie i Londynie we wspólnym oświadczeniu uznały tegoroczne pożary za dowód, iż kryzys klimatyczny staje się problemem bezpieczeństwa narodowego.

Klimat zaczyna wygrywać

Zdaniem naukowców tegoroczny sezon może oznaczać początek trwałej zmiany. Badanie opublikowane w Scientific Reports pokazuje, że w ostatniej dekadzie intensywność gorących i suchych warunków sprzyjających pożarom wzrosła w części Hiszpanii i Francji nawet o 50 proc. w porównaniu z okresem 1981–2010. W niektórych regionach Hiszpanii i Portugalii liczba dni z bardzo wysokim zagrożeniem pożarowym zwiększyła się z mniej niż dziesięciu do nawet 25 rocznie.

„Wielokrotnie ostrzegaliśmy, że pożary będą większe, bardziej katastrofalne i bardziej niebezpieczne. I właśnie się to dzieje” – mówi Cristina Santín z Uniwersytetu w Oviedo, specjalizująca się w badaniach pożarów lasów.

Badacze zwracają uwagę, że Hiszpania i Francja zaczynają coraz bardziej przypominać regiony od dawna kojarzone z megapożarami, takie jak Kalifornia.

Dlaczego przez lata sytuacja wyglądała lepiej?

Paradoks polega na tym, że w latach 2016–2025 liczba pożarów w Hiszpanii, Francji, Włoszech i Grecji była wyraźnie niższa niż w latach 1981–2010. W większości analizowanych państw spadła o co najmniej 40 proc. Zmniejszyła się również całkowita spalona powierzchnia. Wyjątkiem pozostawała Portugalia, która w 2017 roku doświadczyła wyjątkowo tragicznego sezonu pożarowego.

Nie oznaczało to jednak, że klimat przestał się zmieniać. Mało tego, Europa ociepla się szybciej niż jakikolwiek inny kontynent – temperatury są już o 2,5 stopnia Celsjusza wyższe niż średnia z okresu przedindustrialnego.

„Temperatury rosły, zagrożenie pożarowe również, ale spalona powierzchnia malała” – mówi Raúl Cordero, meteorolog z Uniwersytetu w Groningen. Zdaniem badaczy wynikało to przede wszystkim z coraz skuteczniejszej ochrony przeciwpożarowej. Więcej samolotów i śmigłowców gaśniczych, lepiej wyszkoleni strażacy, sprawniejsze systemy wykrywania ognia oraz kampanie edukacyjne ograniczające liczbę pożarów przez wiele lat pozwalały równoważyć skutki ocieplającego się klimatu.

Granice ochrony przeciwpożarowej

Naukowcy uważają jednak, że możliwości tych systemów zaczynają się wyczerpywać. „Gdy pojawia się fala upałów, pojawiają się również ekstremalne warunki sprzyjające pożarom” – mówi Cordero. Theodore Giannaros z Narodowego Obserwatorium w Atenach ocenia, że było jedynie kwestią czasu, aż warunki pogodowe przekroczą możliwości służb odpowiedzialnych za gaszenie pożarów.

Tegoroczne fale gorąca rozpoczęły się już w maju, wysuszając roślinność na ogromnych obszarach Europy i tworząc idealne warunki do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia. Później przez kontynent przetoczyły się fale upałów. 

Sytuację pogarszają także zmiany sposobu użytkowania ziemi. W Hiszpanii ograniczenie wypasu zwierząt i porzucanie terenów rolniczych powodują gromadzenie się ogromnych ilości suchej roślinności. Paradoksalnie również skuteczne gaszenie niewielkich pożarów przez wiele lat prowadzi do nagromadzenia łatwopalnego materiału, który później zasila znacznie większe pożary. Coraz więcej badań wskazuje, że choć samych pożarów może być mniej niż dawniej, to coraz większa część spalonej powierzchni przypada na pojedyncze, bardzo rozległe pożary.

Nowa epoka pożarów

Tegoroczne wydarzenia pokazują, że prognozy klimatologów zaczynają się materializować. W pobliżu Madrytu ogień zagroził stacji NASA wykorzystywanej do łączności z sondami kosmicznymi. We Francji strażacy po raz pierwszy obserwowali tzw. chmury pożarowe – potężne obłoki powstające nad bardzo intensywnym pożarem, zdolne do tworzenia własnych, trudnych do przewidzenia zjawisk pogodowych.

Badacze nie spodziewają się, że będzie to jednorazowy epizod. Wraz z dalszym wzrostem temperatur liczba dni z ekstremalnym zagrożeniem pożarowym będzie nadal rosła.

„To trend, którego nie da się zatrzymać” – podsumowuje Cristina Santín.

Źródła

Nature News, *Fires in Europe are breaking records: here’s what the future holds*: 

Cordero, R. R., Sepúlveda, E., Damiani, A., Carrasco, J., Feron, S., Boisier, J. P. i in. (2026). Recent decline in wildfire activity in Mediterranean Europe despite enhanced fire weather conditions. Scientific Reports (2026).

• aktualności
• Nauki biologiczne i rolnicze
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi