Bakterie przez lata uchodziły za organizmy proste. Dziś wiadomo, że potrafią polować, zapamiętywać wcześniejsze doświadczenia, współpracować i wpływać na zdrowie człowieka znacznie bardziej, niż jeszcze niedawno przypuszczano. Badania nad nimi mogą również otworzyć drogę do opracowania nowych antybiotyków, których świat pilnie potrzebuje

Choć bakterie kojarzą się przede wszystkim z chorobami, większość z nich jest naszymi sprzymierzeńcami. Stanowią około 3 proc. masy ludzkiego ciała i tworzą mikrobiom, bez którego trudno byłoby nam trawić pokarm czy wytwarzać niektóre witaminy. Coraz więcej badań wskazuje również na ich związek z chorobami takimi jak parkinson czy alzheimer. 

– One właściwie pomagają nam żyć. Skupiamy się na nich, gdy chorujemy, ale są z nami między innymi po to, żebyśmy nie chorowali – mówi prof. Agata Starosta z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN. Badaczka zajmuje się translatomiką, czyli badaniem procesu powstawania białek w komórkach. To właśnie na tym etapie działa wiele antybiotyków. Jej zespół wykazał między innymi, że u części bakterii synteza białek przebiega inaczej, niż przez dziesięciolecia opisywano w podręcznikach biologii. – Pokazujemy, że istnieją bakterie, u których transkrypcja i translacja zachodzą w różnych miejscach i w różnym czasie. To sposób prowadzenia syntezy białek charakterystyczny dla komórek eukariotycznych – wyjaśnia prof. Starosta. Takie odkrycia mogą pomóc wskazać nowe cele dla przyszłych leków.

Im więcej naukowcy dowiadują się o bakteriach, tym wyraźniej widać, jak bardzo są złożone. Niektóre przekazują kolejnym pokoleniom informacje o wcześniejszych doświadczeniach. Inne polują wspólnie niczym wilki: otaczają ofiarę i uwalniają substancje, które ją zabijają. Istnieją nawet gatunki przypominające wampiry, które wysysają zawartość innych bakterii. – Bakterie nie są tak prymitywne, jak mogłoby się wydawać. Myślę, że każdy, kto choć trochę je bada, znajdzie w nich coś fascynującego – mówi badaczka.

Lepsze poznanie tych mechanizmów ma bardzo praktyczny cel. Narastająca antybiotykooporność sprawia, że coraz więcej bakterii przestaje reagować na dostępne leki. Zespół prof. Starosty poszukuje miejsc, w których można zaburzyć funkcjonowanie rybosomów i w ten sposób doprowadzić do śmierci komórki bakteryjnej. Badaczka zwraca jednak uwagę, że opracowanie nowych antybiotyków nie jest wyłącznie problemem naukowym. – Największym wyzwaniem jest wyjście z laboratorium i zainteresowanie firm. Nowe antybiotyki trafiają na półkę leków ostatniej szansy, więc ich opracowywanie nie przynosi firmom farmaceutycznym dużych zysków – podkreśla.

Jej zdaniem badania nad antybiotykami powinny być traktowane jako element bezpieczeństwa państwa i finansowane ze środków publicznych. Prof. Starosta mówi również o kondycji polskiej nauki. Jej zdaniem w kraju nie brakuje utalentowanych badaczy, ale coraz poważniejszym problemem stają się niestabilne finansowanie, niewielka liczba grantów i niskie wynagrodzenia młodych naukowców.

O bakteriach, antybiotykach i kondycji polskiej nauki prof. Agata Starosta opowiada Janowi Stradowskiemu w podcaście Człowiek 2.0 Polskiej Akademii Nauk, którego można słuchać na YouTubie i Spotify.

• Nauki medyczne