Déjà vu może wynikać z pojawienia się dwóch sprzecznych sygnałów: poczucia, że coś już znamy, i wiedzy, że jesteśmy w tej sytuacji po raz pierwszy. Badanie tego zjawiska pozwala lepiej zrozumieć, jak mózg ocenia wiarygodność własnych wspomnień.

Wyobraźmy sobie pokój, w którym meble ustawiono podobnie jak w mieszkaniu z naszego dzieciństwa, albo korytarz, który zakręca tak samo jak w dawnej szkole. Takie podobieństwo może wywołać poczucie znajomości, choć samo miejsce jest dla nas nowe. Zgodnie z teorią konfliktu poznawczego struktury związane z pamięcią podpowiadają wówczas: znam to. „Z jednej strony mamy więc poczucie znajomości, a z drugiej strony wiedzę, że to coś nowego” – mówi Marta Chrustowicz, doktorantka w Instytucie Psychologii PAN. Déjà vu powstaje, gdy dostrzegamy tę sprzeczność.

Naukowcy wiążą to doświadczenie z aktywnością płatów skroniowych i struktur uczestniczących w procesach pamięciowych, w tym hipokampa. Badają je między innymi za pomocą pomiarów natlenowania krwi w mózgu oraz EEG, które rejestruje jego aktywność elektryczną. Ustalenie, jakie obszary są zaangażowane, nie wyjaśnia jednak całego mechanizmu.

Wrażenie déjà vu zwykle ustępuje po kilku sekundach. W przywołanej przez Martę Chrustowicz metaanalizie około 70 proc. badanych wskazywało właśnie taki czas jego trwania. „Z jednej strony możemy powiedzieć, że zawodzi nas pamięć, ale z drugiej mamy świetny system kontroli, wykrywania tych błędów” – mówi badaczka. Badanie déjà vu może więc pomóc zrozumieć, jak sprawdzamy wiarygodność własnej pamięci. W codziennych sytuacjach zwykle przyjmujemy poczucie znajomości bez zastanowienia: rozpoznajemy twarz, ulicę czy wnętrze i idziemy dalej. Déjà vu daje badaczom okazję, by przyjrzeć się chwili, w której zaczynamy wątpić we własne rozpoznanie.

O tym, co dzieje się podczas déjà vu, jak naukowcy badają to krótkie doświadczenie i dlaczego najczęściej zgłaszają je młodzi ludzie, Marta Chrustowicz z Instytutu Psychologii PAN opowiada Weronice Puszkar w podcaście „O co chodzi z tą nauką?”. Partnerem podcastu jest Polska Akademia Nauk. Najnowszego odcinka można posłuchać tutaj.