Czytasz artykuł w trybie offline
Dlaczego wciąż potrzebujemy reportażu?
We współczesnych realiach medialnych, w których szybkie widowisko, emocjonująca dramaturgia i rozrywka pod każdą postacią zdają się dominować nad potrzebą namysłu, uważną empatią i pogłębionym poznaniem, może dziwić, że wciąż powstają kolejne odmiany pewnego gatunku.
Korzenie reportażu sięgają – jak twierdzą jedni – starożytności, a więc itinerariów i periegez, później zaś dzienników i listów z podróży czy obrazków obyczajowych. Inni przekonują, że ukształtował się dopiero w XIX wieku, wraz z rozwojem prasy masowej. Wśród gatunków dziennikarskich, sytuujących się między informacyjnością a publicystycznością, reportaż zajmuje miejsce pograniczne.
Opowieść zawsze skupiona na człowieku
Choć w historii bywał wykorzystywany do celów ideologicznych, reportaż pozwala zatrzymać się przy bohaterach i ich problemach, a także zagłębić się w konteksty opisywanych sytuacji. Jego specyfiką jest możliwość zetknięcia się ze skalą emocji i przeżyć, które mogą zostać odzwierciedlone za pomocą różnorodnych środków językowych, dźwiękowych, wizualnych, kompozycyjnych, narracyjnych i montażowych. To właśnie ta sfera pozostaje atrakcyjna dla czytelników, słuchaczy i widzów. Wciąż potrzebujemy opowieści o innych ludziach, które dają nam wgląd w złożoność i metafizyczny wymiar ludzkiej kondycji. Reportaż można jednak ujmować także za pomocą różnych kategorii: typu medium, tematyki czy dominującej intencji informacyjnej lub publicystycznej.
Można też pragmatycznie wyróżnić jego dwie odmiany: użytkową i artystyczną. Pierwsza odpowiada na doraźne potrzeby informacyjne. Jest funkcjonalną opowieścią o sprawie, wydarzeniu lub problemie, ale ma inne cele i formę niż wiadomość dziennikarska, sprawozdanie czy wywiad. Druga uniwersalizuje sprawy, wydarzenia i problemy dzięki artystycznej narracji o indywidualnym losie.
Obie odmiany łączy fakt, że reportaż jest zawsze opowieścią o człowieku – jednostce, grupie lub środowisku społecznym. To właśnie bohater albo bohaterowie czynią tę formę tak interesującą dla odbiorców.
Polska tradycja reportażu artystycznego
Polski reportaż artystyczny ma wspaniałą tradycję, na którą złożyły się osobowości jego twórców. Za pierwszy tekst tego typu w polskiej prasie uznaje się cykl Władysława Reymonta „Pielgrzymka do Jasnej Góry”, choć gatunek ukształtował się na dobre w dwudziestoleciu międzywojennym, między innymi dzięki Melchiorowi Wańkowiczowi, Ksaweremu Pruszyńskiemu, Konradowi Wrzosowi, Aleksandrowi Jancie-Połczyńskiemu, Wandzie Melcer i Irenie Krzywickiej.
Kolejne pokolenia inspirowały się poprzednikami: Krzysztof Kąkolewski – Wańkowiczem, a Ryszard Kapuściński – Pruszyńskim. Tworzenie w realiach PRL i cenzury sprowokowało powstanie reportażowych parabol, takich jak „Cesarz” Kapuścińskiego, oraz reportażu małego realizmu, obecnego w ówczesnej twórczości Hanny Krall i Małgorzaty Szejnert.
Reportaż radiowy w latach 60. i 70. osiągnął wyżyny artystyczne, czego przykładem była pierwsza nagroda Prix Italia, nazywana radiowym Oscarem, przyznana za „Śmierć słonia” Witolda Zadrowskiego. Mistrzowie dokumentu filmowego, jak Kazimierz Karabasz i Krzysztof Kieślowski, wyznaczyli artystyczne horyzonty faktograficznej opowieści audiowizualnej, które do dziś pozostają wzorem dla kolejnych twórców.
Od reportażu społecznego po portretowy
Kolejne pokolenia przyniosły następnych wybitnych autorów wykorzystujących potencjał reportażu jako konwencji. Reportaże literackie tworzyli i tworzą między innymi Lidia Ostałowska, Jacek Hugo-Bader, Mariusz Siembieda, Mariusz Szczygieł, Wojciech Tochman, Wojciech Jagielski, Ewa Winnicka, Cezary Łazarewicz, Magdalena Grzebałkowska, Włodzimierz Nowak, Katarzyna Surmiak-Domańska czy Justyna Kopińska.
Radiowy reportaż artystyczny powstaje przede wszystkim w regionalnych ośrodkach Polskiego Radia. Jego tradycję kontynuowali i kontynuują między innymi Anna Sekudewicz, Katarzyna Michalak, Hanna i Adam Bogoryja-Zakrzewscy, Magdalena Skawińska oraz Magdalena Świerczyńska-Dolot.
Znakomitych kontynuatorów ma również dokument filmowy, do tego grona należą Andrzej Fidyk, Maciej Drygas, Marcel i Paweł Łoziński, Jacek Bławut, Maria Zmarz-Koczanowicz, Lidia Duda, Bartosz Konopka.
Dwie najbardziej rozpoznawalne odmiany tematyczne reportażu to reportaż społeczny i podróżniczy. Ich cechy łączą się z właściwościami reportażu wojennego, zagranicznego, sportowego (tu warto przypomnieć autorów takich jak Tadeusz Olszański i Bohdan Tomaszewski), sądowego czy naukowego.
Od kilkudziesięciu lat jako osobna odmiana gatunkowa funkcjonuje również portret reportażowy, czyli szczególna forma biografii, ukazująca osobowość bohatera (na przykład w „Milionerce” Ewy Winnickiej czy „Papuszy” Angeliki Kuźniak), albo grupy bohaterów (jak w książce „Beksińscy” Magdaleny Grzebałkowskiej), na tle ich środowiska i epoki.
Perspektywa i siła opowieści
Autorskość tej formy staje się gwarancją oryginalności ujęcia. Konstruowanie opowieści o człowieku na szerokim tle zawsze wymaga indywidualnych wyborów dotyczących sposobu rozpoznania problematyki, selekcji zgromadzonego materiału, technik narracyjnych, kompozycji oraz posługiwania się słowem, dźwiękiem i obrazem. Dzięki autorskiej perspektywie każdy reportaż artystyczny może stać się dla odbiorcy głębokim doświadczeniem spotkania z wielowymiarowymi bohaterami, złożonością ich sytuacji, realnością określonego wycinka czasoprzestrzeni i różnorodnością jego kontekstów. Wszystko to łączy się z przeżyciem estetycznym.
Reportaż, szczególnie rozpoznawalny i popularny w pierwszych dekadach XXI wieku, próbował i nadal próbuje uchwycić to, co wymyka się innym sposobom rejestracji i symbolizacji. Atrakcyjność tej formy dobrze widać podczas festiwali i konkursów reportażu, kiedy twórcy mogą spotykać się z odbiorcami, ich reakcjami i pytaniami. Jednym z takich wydarzeń jest festiwal książkowego reportażu literackiego organizowany przez Radio Lublin. Zwycięzca otrzymuje Kryształową Kartę Polskiego Reportażu. W ostatnich trzech edycjach jury nagrodziło: w 2023 roku Cezarego Łazarewicza za książkę „Na Szewskiej”, w 2024 roku Daniela Lisa za „Stulecie przeszkód”, a w 2025 roku Adama Zadwornego za tom „Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Bałtyku”. Nagrody publiczności w tych samych latach zdobyli odpowiednio Wojciech Tochman za „Historię na śmierć i życie”, Jakub Sieczko za „Pogo” oraz Marcin Pietraszewski za „Wojny niebieskie”.
Przykład tego konkursu dobrze pokazuje, jak szeroka jest tematyka reportaży obecnych na rynku książki dzięki działalności kilkunastu oficyn wydawniczych, między innymi Czarnego, Universitas, Dowodów na Istnienie i WAB. Ich autorzy zajmują się sprawami kryminalnymi i politycznymi zabójstwami, olimpijskimi zmaganiami sportowców i ich ekip, codziennością pracy lekarza pogotowia, a także dziennikarskimi śledztwami dotyczącymi ofiar dramatycznej katastrofy morskiej i przestępczej działalności pseudokibiców.
Każda z tych opowieści ma w centrum bohaterów w całej ich złożoności i nieoczywistości. Zaprasza do spotkania z nimi w sposób, którego żadna inna konwencja faktograficzna nie jest w stanie zapewnić.
Czasem czytelnicy lub słuchacze reportażu liczą kilka czy kilkanaście tysięcy osób. Czasem, jak w przypadku nagrodzonego Oscarem dokumentu filmowego „20 dni w Mariupolu” Mstysława Czernowa, liczą się w milionach.
Siła tego gatunku polega na tym, że pozwala zbliżyć się do człowieka, jego świata wartości, sposobów myślenia i emocji. W każdym odbiorcy może pozostawić empatyczny ślad, wytrącić go ze stereotypów, uwrażliwić na nieoczywistości, a także dostarczyć wiedzy o współczesnym świecie połączonej z przeżyciem, które utrwala ją w niepowtarzalny sposób.
„Choć w historii bywał wykorzystywany do celów ideologicznych, reportaż pozwala zatrzymać się przy bohaterach i ich problemach, a także zagłębić się w konteksty opisywanych sytuacji.”
— Magdalena Piechota
Podobne artykuły
Przejdź do publikacji: Prof. Węcowski: Odyseja to odpowiedź na świat, który wymknął się spod kontroli


