Globalne ocieplenie dusi rzeki

Naukowcy ostrzegają, że globalne ocieplenie zmienia nie tylko temperaturę rzek. W wielu regionach świata poziom rozpuszczonego tlenu systematycznie spada, zwiększając ryzyko śnięcia ryb i destabilizacji całych ekosystemów

Przez lata problem odtleniania kojarzono głównie z jeziorami i oceanami. Teraz okazuje się, że podobny proces obejmuje również rzeki. Zespół kierowany przez prof. Kuna Shi z Nanjing Institute of Geography and Limnology Chińskiej Akademii Nauk przeanalizował dane z 21 439 odcinków rzek z lat 1985-2023. Wyniki pokazują wyraźny globalny trend: poziom rozpuszczonego tlenu spadał średnio o 0,045 mg na litr na dekadę, a oznaki odtleniania stwierdzono w 78,8 proc. badanych rzek.

Rozpuszczony tlen jest jednym z podstawowych wskaźników kondycji rzek. Od niego zależy życie ryb, bezkręgowców i mikroorganizmów, a także przebieg wielu procesów chemicznych zachodzących w wodzie. Kiedy poziom tlenu spada, ekosystem zaczyna działać mniej stabilnie. Rośnie ryzyko przyduch, śnięcia ryb i gwałtownych zmian w składzie gatunkowym.

Tropikalne rzeki są szczególnie narażone

Największe spadki poziomu tlenu naukowcy zaobserwowali w rzekach położonych między 20. stopniem szerokości geograficznej północnej i południowej, m.in. w Indiach. To zaskoczyło badaczy, którzy wcześniej zakładali, że najbardziej zagrożone będą rzeki wysokich szerokości geograficznych, gdzie ocieplenie klimatu postępuje szczególnie szybko.

Problem polega na tym, że tropikalne rzeki już dziś mają stosunkowo niski poziom tlenu. Nawet niewielki wzrost temperatury może więc przesunąć je w stronę warunków niebezpiecznych dla organizmów wodnych. Im cieplejsza woda, tym mniej tlenu jest w stanie utrzymać.

Autorzy wyliczyli, że właśnie spadek rozpuszczalności tlenu związany z ociepleniem odpowiada za 62,7 proc. obserwowanego globalnego odtleniania rzek. Kolejne 12 proc. wynika ze zmian metabolizmu ekosystemów zależnych od temperatury, przepływu wody i ilości światła docierającego do rzek. Dużą rolę odgrywają również fale upałów. Według badaczy odpowiadają one za 22,7 proc. globalnego odtleniania rzek. W czasie ekstremalnych temperatur tempo utraty tlenu dodatkowo rośnie.

Tamy mogą zarówno pogarszać, jak i łagodzić problem

Naukowcy sprawdzili również wpływ przepływu wody i zapór na poziom tlenu w rzekach. Okazało się, że zarówno bardzo niski, jak i bardzo wysoki przepływ częściowo ograniczał tempo odtleniania w porównaniu z warunkami uznawanymi za typowe.

Różne efekty dawały także zbiorniki zaporowe. W płytkich zbiornikach spiętrzenie wody przyspieszało utratę tlenu. W głębszych działało odwrotnie i częściowo ograniczało odtlenianie.

To ważne, ponieważ rzeki należą dziś do najbardziej przekształconych przez człowieka ekosystemów. Regulacja koryt, budowa tam i retencja wody zmieniają przepływ, temperaturę oraz skład chemiczny rzek praktycznie na całym świecie.

Autorzy badania podkreślają, że odtlenianie rzek może stać się jednym z mniej widocznych skutków ocieplenia klimatu. W przeciwieństwie do susz czy powodzi proces ten często pozostaje niezauważony aż do momentu, gdy dochodzi do śnięcia ryb albo gwałtownego pogorszenia jakości wody.

Skutki mogą wykraczać daleko poza samą przyrodę. Rzeki dostarczają wodę pitną, są źródłem żywności, chłodzą elektrownie i podtrzymują lokalne gospodarki. Spadek ilości tlenu wpływa więc nie tylko na organizmy żyjące w wodzie, ale także na ludzi korzystających z tych ekosystemów.

Źródło:

• Qi Guan, Kun Shi, Xuehui Pi. Sustained deoxygenation in global flowing waters under climate warming. Science Advances, 2026; 12 (20) DOI: 10.1126/sciadv.aef3132

• Nauki biologiczne i rolnicze