Gwiaździsta noc, słynny obraz Vincenta van Gogha, od dziesięcioleci jest przedmiotem sporów historyków sztuki i astronomów. Czy artysta namalował go pod wpływem natchnienia, czy starał się wiernie odtworzyć nocne niebo nad Saint-Rémy, gdzie powstało dzieło? Najnowsze badania wskazują, że bliższa prawdy może być ta druga możliwość

Przez ponad sto lat badacze koncentrowali się przede wszystkim na symbolicznych interpretacjach obrazu. Dopiero w połowie lat 80. XX wieku zaczęto analizować go z perspektywy astronomii. W 1984 roku zajął się tym historyk sztuki Albert Boime z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, a dwa lata później astronom Charles Whitney z Uniwersytetu Harvarda. Obaj próbowali zidentyfikować przedstawione na płótnie gwiazdozbiory i powiązać ich układ z wyglądem nieba w połowie czerwca 1889 roku. Problem w tym, że doszli do sprzecznych wniosków i od tamtej pory w zasadzie nie podejmowano podobnych analiz.

Do zagadki powrócili autorzy pracy opublikowanej na łamach Scientific Reports. Postanowili ustalić, kiedy sierp Księżyca, Wenus i gromada gwiazd Hiady mogły znajdować się jednocześnie w polu widzenia van Gogha, w układzie odpowiadającym temu, który przedstawił na obrazie.

„Dla astronoma zajmującego się obserwacjami nieba gromada gwiazd przedstawiona na Gwiaździstej nocy to Hiady w gwiazdozbiorze Byka. Kiedy jednak przeczytałem wcześniejsze opracowania, w których utożsamiano ten układ z gwiazdozbiorem Barana, poczułem, jakby obraz wzywał mnie do rozwiązania tej zagadki” – mówi Elijah Jeong-hyun Kim, pierwszy autor badania, dyrektor generalny koreańskiej firmy produkującej teleskopy SLLAB i doktorant Szkoły Badań Kosmicznych Uniwersytetu Kyung Hee.

Zagadka daty powstania obrazu

Badania Kima rozpoczęły się w 2019 roku, kiedy odbył dwie podróże do Francji, by zebrać dodatkowe dane i odtworzyć okoliczności powstania dzieła. Tradycyjnie przyjmowano, że Gwiaździsta noc powstała 18 czerwca 1889 roku. Datę tę ustalono na podstawie listu, który van Gogh napisał do swojego brata Theo. Problem w tym, że tego dnia Księżyc wyglądał zupełnie inaczej niż wąski sierp przedstawiony na obrazie.

Inaczej było 22 lipca. Księżyc miał wówczas kształt sierpa, a nad wschodnim horyzontem można było obserwować Hiady wschodzące w pobliżu Wenus, w obrębie gwiazdozbioru Byka. Wcześniej sądzono, że tego dnia van Gogh przechodził jeden z napadów choroby, co mogłoby wykluczać możliwość obserwowania przez niego nocnego nieba. Jednak ponowna analiza oryginalnych listów w językach francuskim i niderlandzkim oraz opisanych w nich wydarzeń sugeruje, że atak rozpoczął się dopiero pod koniec lipca.

Niebo odtworzone z obrazu

Naukowcy postanowili również ustalić, skąd van Gogh mógł obserwować niebo. Na podstawie fotografii wykonanych w Arles odtworzyli pole widzenia artysty w miejscu, z którego rozciągał się widok na Rodan. Następnie udali się do Saint-Rémy, gdzie odnaleźli punkt, z którego malarz szkicował krajobraz, przygotowując się do stworzenia Gwiaździstej nocy.

Kolejnym etapem była statystyczna analiza rozmieszczenia gwiazd. Badacze sprawdzili, czy pięć gwiazd znajdujących się w centralnej części obrazu odpowiada rzeczywistemu układowi gwiazd należących do Hiad. Wyniki wykazały dużą zgodność. Co więcej, dopasowanie okazało się jeszcze dokładniejsze w rysunku piórkiem, który van Gogh wykonał już po ukończeniu obrazu.

Zdaniem autorów badań sugeruje to, że niebo przedstawione na Gwiaździstej nocy mogło być oparte na rzeczywistych obserwacjach astronomicznych, a nie wyłącznie na artystycznej wyobraźni i emocjach malarza. Dodatkową wskazówką jest zainteresowanie van Gogha astronomią, o którym wspominał w listach do brata.

Astronomia pomoże rozumieć sztukę?

Zastosowana metoda może pomóc w analizie innych historycznych obrazów przedstawiających nocne niebo, otwierając nowe możliwości współpracy między astronomami a historykami sztuki. Zespół wykorzystał już podobne podejście do zbadania innego znanego dzieła van Gogha – Tarasu kawiarni w nocy z 1888 roku. Naukowcy znaleźli przesłanki wskazujące, że widoczny na tym obrazie układ gwiazd może odpowiadać Trójkątowi Letniemu, charakterystycznemu układowi trzech jasnych gwiazd.

„Mam nadzieję, że nasze badania skłonią naukowców reprezentujących różne dziedziny do ponownego przyjrzenia się chronologii i metodom pracy van Gogha podczas jego pobytu w Saint-Rémy, a także jego podróżom tamtego lata” – mówi Kim, dodając: „Nasza rozmowa z innymi nocnymi niebami van Gogha wciąż trwa. Zamierzamy opowiadać te historie jedną po drugiej”.

• astronomia
• Gwiaździsta noc
• Hiady
• historia sztuki
• Księżyc
• Scientific Reports
• Vincent van Gogh
• Wenus