Każdy malarz zostawia na obrazie charakterystyczny ślad. Wynika to ze sposobu nakładania farby, mikroskopijnych ruchów ręki, a nawet rodzaju używanych pędzli. Francuscy badacze sprawdzili, czy można odczytać go z mikroskopijnej faktury obrazu i wykorzystać do wykrywania falsyfikatów

Badacze z Université Polytechnique Hauts-de-France na łamach czasopisma Surface Topography: Metrology and Properties opisali metodę analizy mikroskopijnej powierzchni obrazów. Na przykładzie dzieł przypisywanych Vincentowi van Goghowi wykazali, że pozwala ona odróżniać prace autentyczne od znanych falsyfikatów.

W testach wykorzystano dobrze udokumentowany falsyfikat „Oracze”, wcześniej uznawany za dzieło van Gogha. Jego faktura wyraźnie odbiegała od pozostałych analizowanych prac artysty. Z kolei niedawno uwierzytelniony „Zachód słońca koło Montmajour” wykazywał z nimi duże podobieństwo. Metoda pozwoliła również rozróżnić charakterystyczne cechy obrazów van Gogha i XVII-wiecznego malarza Davida Klöckera Ehrenstrahla, co wskazuje na jej szerszy potencjał.

Odcisk pędzla

Uwierzytelnienie dzieła jest kluczowym etapem przed jego zakupem przez muzeum lub prywatnego kolekcjonera czy wystawieniem na aukcji. Eksperci wykorzystują w tym celu kilka uzupełniających się metod. Badają skład chemiczny pigmentów i farb, co niekiedy wymaga pobrania próbek. Stosują również obrazowanie UV i rentgenowskie, które pozwala ujawnić wcześniejsze konserwacje oraz elementy niewidoczne gołym okiem, takie jak przemalowania, ukryte napisy czy struktura płótna.

Analizuje się także dokumentację dzieła: jego pochodzenie, historię własności, udział w wystawach czy rachunki potwierdzające kolejne transakcje. Jeśli to możliwe, badany jest również podpis artysty i porównuje się go z sygnaturami na innych, potwierdzonych pracach.

Nowa, nieinwazyjna metoda bazuje na zdjęciach o wysokiej rozdzielczości, z których tworzy się modele 3D powierzchni obrazu. Pozwalają one mierzyć jej chropowatość i stopień złożoności oraz analizować wzory pozostawiane przez ruch pędzla. Następnie za pomocą analizy fraktalnej badacze opisują te cechy matematycznie. W ten sposób struktura warstwy malarskiej może działać jak indywidualny podpis autora.

Ponieważ wiele znanych dzieł zostało już zdigitalizowanych, a ich wysokiej jakości zdjęcia są publicznie dostępne, metoda może w przyszłości skrócić czas ekspertyz i obniżyć ich koszty.

Główny autor badania, François Berkmans, podkreśla, że analiza fraktalna pozwala uzyskać mierzalny „odcisk” sposobu prowadzenia pędzla bez konieczności pobierania próbek ani ingerowania w obraz. „To nie zastąpi tradycyjnej ekspertyzy, ale może ją znacząco wzmocnić. Nasze wyniki pokazują, że technika ta pozwala rozpoznawać charakterystyczne cechy prac danego artysty i wiarygodnie wykrywać znane falsyfikaty” – mówi.

Styl też się zmienia

Autorzy badania zwracają uwagę na ograniczenia metody. Technika van Gogha stale ewoluowała. W jego twórczości wyróżnia się między innymi okres holenderski, zdominowany przez stonowane odcienie brązu i zieleni, oraz późniejszy okres francuski, kiedy paleta stała się znacznie żywsza, a sposób prowadzenia pędzla się zmienił. Obrazy pochodzące z różnych etapów twórczości mogą więc różnić się także pod względem faktury.

Trzeba także uwzględnić stan zachowania dzieła oraz jakość dostępnych zdjęć. Pęknięcia, ubytki farby, uszkodzenia powstałe z czasem czy ślady wcześniejszych konserwacji nie są dziełem artysty, ale wpływają na dane widoczne na skanach. Model 3D może więc odzwierciedlać nie tylko pierwotny sposób malowania, lecz także późniejszą historię obrazu, co zwiększa ryzyko błędnej interpretacji wyników.

Źródła:
EurekAlert, „New scientific method can now tell real Van Goghs from fakes”.
François Berkmans et al. (2026), „Preserving Van Gogh’s Painterly Heritage: Topographical and Fractal Insights in Authentication”, „Surface Topography: Metrology and Properties”, 14, 025016, DOI: 10.1088/2051-672X/ae7136.

• aktualności