Jak chronić wolność akademicką w czasach kryzysów?

Wolność akademicka nie jest przywilejem środowiska naukowego, lecz warunkiem istnienia nowoczesnego państwa. Gdy badacze tracą prawo do zadawania niewygodnych pytań, społeczeństwo traci zdolność rozumienia świata i reagowania na kryzysy.

Wolność akademicka – rozumiana jako swoboda nauczania, prowadzenia badań naukowych oraz ich upowszechniania – stanowi jedno z podstawowych założeń polityki naukowej w krajach demokratycznych. 

Już trzy lata temu, w odpowiedzi na narastające wyzwania polityczne i gospodarcze, z inicjatywy Szwedzkiej Młodej Akademii powstała Sztokholmska Karta Wolności Akademickiej. Dokument ten został dotąd poparty przez 25 narodowych młodych akademii z całego świata, w tym Akademię Młodych Uczonych PAN (AMU). 

Nordycko-bałtycka inicjatywa na rzecz ochrony nauki

Owocem współpracy ośmiu młodych akademii z regionu nordycko-bałtyckiego jest dokument opublikowany 15 grudnia 2025 r., wzywający rządy do zdecydowanych działań na rzecz ochrony wolności akademickiej,  zwłaszcza w czasie jej narastających ograniczeń. Zidentyfikowano w nim trzy kluczowe obszary wymagające interwencji: wzmocnienie ochrony prawnej wolności akademickiej, powołanie rzecznika ds. wolności akademickiej i integralności naukowej oraz stworzenie długoterminowej wizji i ciągłości polityki badawczej.

Dyskusja na temat ochrony wolności akademickiej pozostaje otwarta i będzie jednym z tematów przewodnich spotkań europejskich akademii nauk oraz młodych akademii organizowanych przez ALLEA oraz ENYA, zaplanowanych na koniec maja.

Warto podkreślić, że zgromadzenia ogólne obu tych kluczowych organizacji międzynarodowych po raz pierwszy odbędą się w Polsce. Gospodarzami spotkań będą PAN i AMU.

Globalne i systemowe źródła ograniczeń 

Podczas połączonych obrad młodych akademii poruszone zostaną zagadnienia dotyczące form, jakie przybierają ograniczenia wolności akademickiej. Dyskusja obejmie wpływ globalnych trendów społeczno-politycznych,  takich jak autorytaryzm i neoliberalizm, oraz najbardziej palące problemy systemowe prowadzące do ograniczania swobody badań naukowych.

Jednym z kluczowych przykładów, szczególnie istotnym w polskim kontekście, jest niedostateczne finansowanie nauki, wyrażające się niskim udziałem wydatków na badania i rozwój w PKB. Skutkuje to niskim wskaźnikiem sukcesu projektów badawczych, zawężaniem tematyki badań oraz koniecznością podporządkowywania agend badawczych kryteriom krótkoterminowego prawdopodobieństwa uzyskania finansowania.

Dodatkowo, atrakcyjność rynkowa badań bywa preferowana kosztem długofalowego rozwoju wiedzy. Uniwersytety coraz częściej funkcjonują jako swoiste „edu-fabryki”, których zadaniem staje się przede wszystkim przygotowanie absolwentów do rynku pracy, zamiast kształcenia krytycznie myślących obywateli i tworzenia szerokiego spektrum wiedzy o świecie.

Nauki techniczne, bezpieczeństwo i autonomia badań

W szczególnie wyrazisty sposób ograniczenia wolności akademickiej ujawniają się także w naukach technicznych i inżynieryjnych. Dyscypliny te odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa publicznego, odporności infrastruktury oraz zdolności państwa do reagowania na kryzysy.

Badania nad trwałością materiałów, niezawodnością konstrukcji, diagnostyką nieniszczącą, oceną ryzyka katastrof budowlanych czy wykorzystaniem sztucznej inteligencji do monitorowania infrastruktury wymagają swobodnego dostępu do danych, autonomii metodologicznej i możliwości prowadzenia eksperymentów bez presji politycznej i doraźnych interesów ekonomicznych.

Ograniczenia wolności badawczej w tych obszarach bezpośrednio przekładają się na obniżenie zdolności nauki do reagowania na nagłe zagrożenia, w tym ekstremalne zjawiska klimatyczne, awarie infrastrukturalne, przerwy w dostawach energii czy konieczność natychmiastowej oceny bezpieczeństwa obiektów w sytuacjach kryzysowych.

Innowacyjność, rozwój i godność badacza

Brak pełnej wolności akademickiej prowadzi również do spadku innowacyjności. Badania wysokiego ryzyka oraz projekty ambitne, niepasujące do dominujących schematów finansowania, są często eliminowane, mimo że to właśnie one stanowią fundament przełomowych technologii i długoterminowego rozwoju.

Polska gospodarka stopniowo wyczerpuje dotychczasowe źródła wzrostu oparte na niskich kosztach pracy i adaptacji istniejących technologii. Dalszy rozwój społeczno-gospodarczy wymaga nowych katalizatorów wzrostu, które mogą powstać wyłącznie tam, gdzie badacze mają realną swobodę intelektualną.

W tym sensie wolność akademicka – także w naukach inżynieryjnych – nie jest jedynie wartością wewnętrzną środowiska naukowego, lecz warunkiem budowy nowoczesnej, odpornej i konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy. Jest ona zarazem wyrazem godności badacza, rozumianej jako prawo do poszukiwania prawdy i swobodnego rozwijania myśli.

Humanistyka i nauki społeczne pod presją

W sposób szczególnie dotkliwy i systemowy ograniczana jest także wolność badań i nauczania w obszarze nauk humanistycznych i społecznych. Na arenie międzynarodowej przykładem takich tendencji jest proces wykluczania w USA zagadnień i całych dyscyplin poświęconych nierównościom płciowym i rasowym z programów finansowania badań, a nawet z programów nauczania.

W Polsce naciski polityczne często dotyczą badań historycznych, od których oczekuje się zgodności z bieżącą polityką historyczną, badań nad nierównościami społecznymi, zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży, bioetyką czy językoznawstwem – zwłaszcza tam, gdzie ustalenia naukowe pozostają w sprzeczności z oficjalną polityką państwa.

Towarzyszą temu ograniczenia kulturowe, wynikające z niechęci części społeczeństwa wobec krytycznych diagnoz dotyczących historii, kultury i współczesnego stanu społeczeństwa. Osobną kategorią barier są czynniki ekonomiczne: brak łatwo mierzalnej, krótkoterminowej „użyteczności rynkowej” sprawia, że sens finansowania badań humanistycznych bywa podważany.

Wolność akademicka jako wspólna odpowiedzialność

Wolność akademicka jest konstruktem złożonym, wymagającym stałej refleksji i aktywnej ochrony. Ograniczenia wynikające z czynników politycznych, prawnych, ekonomicznych, technologicznych i społecznych wymagają systematycznej analizy oraz długofalowych strategii zaradczych.

Troska o wolność akademicką nie może ograniczać się wyłącznie do środowiska naukowego. Wymaga budowania szerokiej świadomości społecznej, rozwijania kompetencji obywatelskich i kulturowych oraz współpracy międzynarodowej. Tylko w ten sposób wolność akademicka może pozostać jednym z fundamentów demokratycznego społeczeństwa i wiarygodnej wiedzy o świecie.

• aktualności
• Polityka naukowa
• Polska Akademia Nauk