Czytasz artykuł w trybie offline
Ludzie PAN. Prof. Włodarczyk o zapomnianych astronomach i zagadkach nauki
„Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem” – obraz Jana Matejki z 1872 r. Fot. Wikimedia Commons / domena publiczna
Astronomowie przez stulecia próbowali zrozumieć ruch planet i gwiazd, dysponując narzędziami, które dziś wydają się ograniczone. Jak dochodzili do swoich odkryć? Dlaczego niektóre z nich przypisujemy niewłaściwym osobom? Prof. Jarosław Włodarczyk z Instytutu Historii Nauki PAN bada dawne rękopisy, rekonstruuje obliczenia sprzed setek lat i przywraca pamięć o zapomnianych astronomach. Przekonuje, że historia astronomii wciąż skrywa zagadki
Academia: Jest pan astronomem, ale tak naprawdę zajmuje się pan innymi astronomami. Dlaczego?
Prof. Jarosław Włodarczyk: Pod koniec studiów miałem do wyboru dwie drogi: zostać astrofizykiem na Uniwersytecie Wrocławskim albo poświęcić się historii nauki, która już wtedy bardzo mnie fascynowała. Trochę z głupia frant zadzwoniłem do profesora Jerzego Dobrzyckiego z Instytutu Historii Nauki PAN w Warszawie. Był wówczas właściwie jedynym polskim historykiem astronomii rozpoznawalnym na świecie. Opracowywał między innymi pełną edycję dzieł Mikołaja Kopernika. Zapytałem, czy mógłbym napisać u niego pracę magisterską. Profesor się zdziwił, ale powiedział: „No, to niech pan przyjedzie, porozmawiamy”. Przyjechałem i ostatecznie zająłem się rekonstrukcją sposobów prowadzenia obserwacji przez starożytnych i średniowiecznych astronomów za pomocą bardzo skomplikowanego instrumentu – astrolabium pierścieniowego. Ta praca chyba zrobiła na profesorze wrażenie, bo zaraz po mojej obronie poszedł do dyrektora instytutu i powiedział, że trzeba mnie zatrudnić. Tak zaczęła się moja droga naukowa.
Grunt to zrobić dobre pierwsze wrażenie. Kiedy próbuje pan zrozumieć astronomów ze starożytności czy średniowiecza, musi pan chyba spojrzeć na niebo ich oczami. Czym różniło się ono od naszego?
Kiedy badamy odległe epoki, musimy pamiętać, że ówcześni astronomowie mieli inny światopogląd, inne instrumenty i inne narzędzia matematyczne. Nie znali na przykład teorii błędów. Nie mogli więc wykonać dziesięciu pomiarów i obliczyć średniej wartości, ponieważ takiej metody jeszcze nie znano.
Często zdarza się, że współczesny astronom czyta pracę Kopernika i mówi: „Przecież można to było zrobić lepiej! Kopernik tutaj kręci się w kółko, a wystarczyłoby obliczyć średnią albo zastosować inną metodę i uzyskałby znacznie dokładniejsze wyniki”. To jeden z podstawowych błędów popełnianych przez ludzi, którzy fascynują się dawnymi tekstami astronomicznymi, ale nie rozumieją warunków, w jakich powstawały. Najpierw trzeba naprawdę wejść w skórę i umysł badacza żyjącego w danej epoce. Zrozumieć, czym dysponował i w jaki sposób, za pomocą dostępnych mu narzędzi, mógł dojść do swoich odkryć.
Mój przyjaciel Richard Kremer, wybitny amerykański historyk astronomii, który właśnie został wybrany na członka zagranicznego Polskiej Akademii Nauk, zawsze powtarza studentom: „Pamiętajcie, oni byli od nas mądrzejsi”. Mieli przecież znacznie skromniejsze możliwości, a mimo to dochodzili do fantastycznych teorii i odkryć.
A zadawali sobie te same pytania co dzisiejsi astronomowie?
Tak, choć mieli znacznie uboższe metody obserwacyjne i matematyczne, za pomocą których mogli szukać odpowiedzi. Mimo tych ograniczeń bardzo dobrze potrafili opisywać ruchy ciał niebieskich, a ich wiedza znajdowała praktyczne zastosowania. Powstawały tablice astronomiczne, z których korzystali nie tylko uczeni, lecz także twórcy kalendarzy i lekarze. Trzeba pamiętać, że ówczesna medycyna była silnie związana z astrologią. Aby wiedzieć, kiedy zastosować określony lek, należało znać położenie ciał niebieskich.

To wszystko pokazuje fascynujący rozwój. Podkreślam znaczenie matematyki, ponieważ tym, czym zajmuję się – powiedziałbym – wyczynowo, jest historia astronomii matematycznej. Interesuje mnie przede wszystkim to, jak za pomocą wiedzy dostępnej w danej epoce można było skonstruować model Wszechświata możliwie najbliższy rzeczywistości.
Czyli jest pan trochę dzieckiem Keplera.
Kepler to jeden z moich ulubionych astronomów. Sporo czasu poświęciłem badaniom nad tym, jak Księżyc wpływał na rozwój nauki, ale również na kulturę i sposób, w jaki ludzie postrzegali świat. Kepler jest uważany za autora właściwie pierwszej powieści fantastycznonaukowej. Napisał traktat Somnium, czyli Sen, który miałem okazję współtłumaczyć i opracować do polskiego wydania. Wykorzystał w nim opowieść o podróży na Księżyc, żeby wyjaśnić pewien problem astronomiczny.
Podczas studiów w Tybindze Kepler przekonał się do heliocentrycznej teorii Kopernika. Tymczasem na uniwersytecie dominowały astronomia geocentryczna i fizyka Arystotelesa. Miał już dość tłumaczenia swoim adwersarzom, że nasze wrażenie, iż Ziemia pozostaje nieruchoma, a całe niebo obraca się wokół niej, jest tylko złudzeniem. Wpadł więc na pomysł, żeby przenieść obserwatora na Księżyc. Co zobaczy człowiek stojący na jego powierzchni? Czy również uzna, że pozostaje nieruchomy, a niebo obraca się wokół niego? Przecież obserwator na Ziemi wyraźnie widzi, że Księżyc się porusza.
Z tego pomysłu powstała nieco baśniowa opowieść o podróży na Księżyc. Uważamy ją za jeden z pierwszych utworów fantastycznonaukowych, ponieważ Kepler próbował opisać tę wyprawę, wykorzystując ówczesną wiedzę o fizyce Wszechświata.
Przez bardzo długi czas uważano go również za twórcę astronomii księżycowej. Opisał wygląd nieba z powierzchni Księżyca tak dokładnie, że nawet współcześni astronauci mogliby sięgnąć po jego książkę, żeby zrozumieć, co widzą. To wciąż znakomity przewodnik po księżycowym niebie.
I tutaj zaczyna się moja własna przygoda. Kiedy pracowałem nad książką Księżyc w nauce i kulturze Zachodu, natrafiłem w katalogu bibliotecznym na opis rękopiśmiennego traktatu z 1603 roku, zatytułowanego Astrostereon, którego autorem był Edward Gresham. Z opisu wynikało, że sporo miejsca poświęcił Księżycowi.
Zamówiłem rękopisy znajdujące się w British Library oraz Bodleian Library w Oksfordzie. Sprawdziłem również, co wiadomo o autorze. Istniał jego biogram w wielkim brytyjskim słowniku biograficznym, ale nie było w nim właściwie nic na temat Astrostereonu. Jeszcze siedząc w bibliotece, napisałem do autora biogramu z pytaniem, czy czytał traktat. Odpowiedział niemal natychmiast. Przyznał, że próbował, ale ponieważ jest historykiem, niczego z niego nie zrozumiał.
Zabrałem się więc za lekturę i odkryłem, że w 1603 roku – ponad trzydzieści lat przed pośmiertnym wydaniem Snu Keplera – Edward Gresham wpadł na bardzo podobny pomysł. On również był zwolennikiem teorii heliocentrycznej Kopernika i uznał, że opisanie nieba z powierzchni Księżyca dostarczy mocnego argumentu przeciwko tym, którzy nie wierzą, że Ziemia się porusza.
Napisałem na ten temat kilka prac naukowych. Gresham był wcześniej jako astronom właściwie nieznany. Wiedziano jedynie, że wydawał w Londynie kalendarze astrologiczne. Nagle ta zapomniana postać znalazła swoje miejsce w historii astronomii księżycowej, którą do tej pory wiązaliśmy niemal wyłącznie z Keplerem. To jedna z największych przyjemności uprawiania historii astronomii. Docieramy do nieznanych źródeł i odkrywamy coś, co każe nam zmienić fragment podręczników historii nauki.
To również ciekawy przykład tego, jak ważna dla nauki może być umiejętność opowiadania historii. Kepler potrafił wykorzystać opowieść, żeby przekazywać idee astronomiczne.
Jeśli weźmiemy najważniejsze traktaty dawnej astronomii, takie jak Almagest Klaudiusza Ptolemeusza czy O obrotach Mikołaja Kopernika, zobaczymy doskonale skonstruowane monografie napisane językiem matematyki. Nie znajdziemy w nich jednak właściwie ani słowa o tym, jak autorzy dochodzili do swoich odkryć. Otrzymujemy gotowe, uporządkowane systemy.
Kepler postępował zupełnie inaczej. W Astronomia nova, dziele, w którym przedstawił pierwsze dwa prawa ruchu planet, opisywał całą drogę, którą przeszedł. Pokazywał, ile razy się pomylił, jak próbował różnych rozwiązań i jak przez pewien czas sądził, że orbita Marsa ma kształt przypominający cytrynę, zanim doszedł do elipsy. Pozwalał czytelnikowi śledzić własne zmagania.
Czasami pojawiają się wręcz zabawne szczegóły. Kiedy opisuje swoje rozważania nad pojawieniem się nowej gwiazdy – co było ogromnym problemem dla astronomii opartej na przekonaniu Arystotelesa o niezmienności niebios – potrafi wspomnieć nawet o składzie sałatki, którą przygotowała mu żona. Pod tym względem był wyjątkowy. Pokazywał, ile przyjemności może sprawiać praca naukowa, ale również ile jest w niej pomyłek, ślepych zaułków i nieudanych prób.
Jak wielu było takich zapomnianych astronomów jak Gresham? Ludzi, którzy dokonali ważnych odkryć, ale nie mieli tyle szczęścia co Kepler i których nazwiska nie są dziś powszechnie znane?
To bardzo trudne pytanie, ponieważ część tej wiedzy została bezpowrotnie utracona. Weźmy Klaudiusza Ptolemeusza. Pracował w Aleksandrii, w jednym z największych ośrodków naukowych starożytnego świata, w II wieku naszej ery. Miał dostęp do ogromnego dorobku wcześniejszych astronomów. Na tej podstawie stworzył Almagest, który stał się właściwie biblią matematycznej astronomii geocentrycznej.
Było to tak znakomite dzieło, że gdy wiedzę przekazywano przez przepisywanie rękopisów, kopiści koncentrowali się przede wszystkim na Almageście. Wcześniejsze prace, z których Ptolemeusz korzystał, przestawały być potrzebne i stopniowo ginęły. Jeżeli wiemy coś o niektórych jego poprzednikach, to często tylko dlatego, że przywołał ich obserwacje albo wspomniał o ich dokonaniach.
Później sytuacja zaczęła się poprawiać. W średniowieczu zachowało się więcej rękopisów, a wraz z pojawieniem się druku nawet dzieła, które przestały być używane, mogły przetrwać w kilku egzemplarzach. Dzięki temu czasami odnajdujemy dokumenty pozwalające na nowo opowiedzieć historię jakiegoś odkrycia.
Mówiłem już o Greshamie, ale jest jeszcze jedna moja przygoda ze źródłami historycznymi. Dotyczy korespondencji Jana Heweliusza. Ten astronom z Gdańska pozostawił po sobie prawie trzy tysiące listów, które wymieniał z uczonymi z całej Europy. Zachowały się w kilkunastu tomach. Sam planował je wydać, ale nie zdążył. Ostatecznie trafiły do biblioteki Obserwatorium Paryskiego. Od kilkunastu lat uczestniczę w międzynarodowym projekcie krytycznej edycji tej korespondencji. Kolejne tomy poświęcamy poszczególnym korespondentom Heweliusza.
I tu pojawia się historia związana z moimi rodzinnymi stronami, bo urodziłem się w Świdnicy. Z tym miastem związana była również Maria Cunitia, jedna z najbardziej niezwykłych postaci w historii astronomii XVII wieku. Interesowała się astronomią i wspólnie ze swoim mężem, Eliasem von Löwenem, który był lekarzem, ale również bardzo zaawansowanym astronomem amatorem, prowadziła obserwacje nieba. Oboje przekonali się, że najdokładniejszymi tablicami astronomicznymi ich epoki były tablice rudolfińskie Keplera, wydane w 1627 roku. Problem polegał na tym, że były bardzo trudne w użyciu, ponieważ Kepler zastosował w nich logarytmy. Astronom, który chciał z nich korzystać, musiał najpierw opanować nowy sposób obliczeń.
Maria Cunitia postanowiła więc przeliczyć tablice Keplera i przedstawić je w bardziej przystępnej postaci. Poświęciła temu kilkanaście lat i opublikowała dzieło Urania propitia. Sprawdziliśmy dokładność jej obliczeń. Okazuje się, że dają wyniki równie precyzyjne jak tablice Keplera, ale pozwalają obliczyć pozycję planety mniej więcej dwa razy szybciej. Zamiast czterdziestu minut wystarczało dwadzieścia.
Wieść o niezwykłej kobiecie zajmującej się astronomią gdzieś na Śląsku rozeszła się po Europie. Do Heweliusza zaczęły docierać pytania, między innymi z Francji, czy wie coś na jej temat. Za pośrednictwem znajomych odnalazł Marię i Eliasza i napisał do nich list. Informował, że właśnie wydał swoją Selenografię, proponował przesłanie egzemplarza i zachęcał do korespondencji. I proszę sobie wyobrazić, że rzeczywiście wymieniał listy zarówno z Marią, jak i z jej mężem. A mówimy o pierwszej połowie XVII wieku, kiedy obecność kobiet w nauce była czymś niezwykle rzadkim.
Najciekawsze jest jednak to, co dzięki tym listom odkryliśmy na temat Eliasza von Löwena. Okazało się, że rozwiązał on bardzo ważny problem ówczesnej astronomii, dotyczący zjawiska libracji Księżyca.
Czyli?
Kiedy patrzymy na Księżyc, wydaje nam się, że zawsze pokazuje nam tę samą połowę swojej powierzchni. W rzeczywistości w ciągu miesiąca jego tarcza nieznacznie się kołysze. Dzięki temu, że oglądamy ją pod nieco różnymi kątami, możemy z Ziemi zobaczyć łącznie około 59 proc. powierzchni Księżyca. To właśnie nazywamy libracją.
Heweliusz intensywnie badał to zjawisko i próbował je wyjaśnić. W listach do Eliasza przyznawał, że jest już blisko rozwiązania, ale wciąż nie rozumie wszystkiego. A Eliasz odpisał mu mniej więcej tak: „Stary, nie marnuj czasu na takie zabawy, bo ja rozwiązałem to już dwadzieścia lat temu!”. Przesłał mu również własną prognozę przebiegu libracji. Kiedy przeanalizowaliśmy tę korespondencję, okazało się, że von Löwen rzeczywiście opracował model pozwalający przewidywać to zjawisko wcześniej niż Heweliusz.
Przez bardzo długi czas to właśnie Heweliusza uważano za uczonego, który jako pierwszy opisał librację Księżyca. Wydał własny traktat na ten temat kilka lat po zakończeniu korespondencji z Eliaszem. Von Löwen natomiast nigdy nie opublikował swojego odkrycia. Gdyby nie zachowane listy, prawdopodobnie nigdy byśmy się o nim nie dowiedzieli. I to prowadzi do jeszcze jednej zagadki. Dlaczego Heweliusz, pisząc traktat o libracji, w ogóle nie wspomniał o Eliaszu von Löwenie, skoro miał jego listy? To bardzo interesujące pytanie, również z punktu widzenia psychologii uczonych.
Takie odkrycia przypominają nam, że historia astronomii nie jest zamkniętą opowieścią, w której wszystkie zasługi zostały już przypisane właściwym ludziom. Czasami odnajdujemy świadectwa pokazujące, że nauka rozwijała się inaczej, niż dotąd sądziliśmy.
Kiedy astronom odkrywa nową planetę, sprawa wydaje się jasna. Pan bada dokumenty, rękopisy i korespondencję. Czy odkrycie polega na odnalezieniu czegoś, o czym zapomnieliśmy, czy na nowym zrozumieniu tego, co już znamy?
Na jednym i na drugim. Historia nauki jest stosunkowo młodą dziedziną. Pierwsze systematyczne opracowania dziejów astronomii powstawały właściwie dopiero na początku XX wieku. Były dziełem znakomitych badaczy, ale stanowiły pewne pierwsze przybliżenie. Dlatego ważną częścią naszej pracy jest ponowna analiza ich ustaleń.
Czasami pozwalają na to lepsze metody badawcze. Możemy na przykład wrócić do obserwacji wykonywanych przez Kopernika. Dysponujemy współczesnymi metodami obliczeniowymi, dzięki którym potrafimy dokładniej ocenić błędy jego pomiarów i lepiej zrozumieć jego warsztat. Jednocześnie musimy pamiętać, że matematyka zmieniała się z epoki na epokę. Inaczej wyglądała matematyka Ptolemeusza, inaczej Kopernika. Jeśli chcemy zrozumieć ich rozumowanie, musimy nauczyć się języka matematycznego, którym się posługiwali.
Druga droga prowadzi przez odkrywanie nieznanych źródeł. Opowiadałem o Astrostereonie Greshama i korespondencji Heweliusza. W obu przypadkach dotarliśmy do wcześniej nieprzebadanych materiałów, które pozwoliły nam inaczej spojrzeć na pewne fragmenty historii astronomii. To trochę inna sytuacja niż w przypadku badacza literatury. Literaturoznawca może napisać tysiąc dwieście dziewięćdziesiąt siódmą interpretację jakiegoś dzieła, pracując cały czas z tym samym tekstem. Historyk astronomii również może na nowo interpretować znane dzieła, ale czasem znajduje dokument, który pozwala inaczej spojrzeć na całą historię.
A gdzie znajdują się dziś największe znaki zapytania w historii astronomii? Jest jakaś zagadka, która szczególnie pana fascynuje?
Jest ich bardzo wiele. Jedna z najciekawszych dotyczy Mikołaja Kopernika. Spór na ten temat trwa już kilkadziesiąt lat i wciąż pozostaje nierozstrzygnięty.
Kopernik, konstruując geometryczne modele ruchu planet oraz teorię precesji, czyli zjawiska powodującego, że współrzędne gwiazd zmieniają się z upływem czasu, zastosował szczególne rozwiązanie matematyczne. Nazywamy je parą at-Tusiego. Nasir ad-Din at-Tusi był astronomem i matematykiem działającym w świecie islamu. Opisał konstrukcję geometryczną, która pozwala za pomocą dwóch ruchów kolistych uzyskać ruch prostoliniowy wzdłuż średnicy okręgu.
Jeśli porównamy rycinę przedstawiającą tę konstrukcję w dziele Kopernika z ryciną w rękopisie at-Tusiego, okaże się, że są niemal identyczne. Nawet oznaczenia znajdują się w tych samych miejscach, tyle że w jednym przypadku zapisano je po arabsku, a w drugim po łacinie. Kopernik nie znał arabskiego. Nie mamy też żadnego znanego łacińskiego źródła sprzed jego czasów, w którym opisano by parę at-Tusiego. Jak więc do tego doszło?
Jedna możliwość jest taka, że Kopernik zetknął się z tym rozwiązaniem podczas studiów we Włoszech. Być może widział jakiś rękopis, a może ktoś wyjaśnił mu tę konstrukcję. W takim przypadku musiał istnieć sposób przekazania wiedzy matematycznej ze świata islamu do renesansowej Europy, którego dzisiaj nie potrafimy odtworzyć. Istnieje jednak drugie wyjaśnienie. Kopernik mógł samodzielnie dojść do tego samego rozwiązania. Z historii matematyki znamy przecież przypadki, gdy dwóch uczonych, próbując rozwiązać podobny problem, niezależnie wpadało na identyczny pomysł.
Rozstrzygnięcie tej zagadki miałoby ogromne znaczenie dla historii astronomii. Gdyby udało się wykazać, że rozwiązanie at-Tusiego rzeczywiście dotarło do Kopernika, byłby to bardzo ważny dowód wpływu średniowiecznej astronomii świata islamu na rozwój astronomii europejskiej.
Najciekawsze historie z Academii PAN w Twojej skrzynce. Zapisz się do newslettera.
A przecież wciąż istnieje mnóstwo nieprzebadanych rękopisów astronomicznych napisanych po arabsku. Coraz więcej historyków potrafi je czytać i rozumieć zawartą w nich matematykę. Być może ktoś kiedyś znajdzie brakujące ogniwo, a być może nigdy go nie odnajdziemy. To zresztą jeden z podstawowych problemów historii astronomii. Często wiemy, do jakiego odkrycia doszedł uczony, ale nie wiemy, jak na nie wpadł.
Kepler bardzo ułatwia nam życie, ponieważ szczegółowo opisywał swoje rozumowanie. Kopernik, Newton czy Ptolemeusz nie pozostawili nam dokładnych relacji z tego, jak konstruowali swoje systemy świata. A to przecież fascynujące pytanie, dotyczące również psychologii odkrycia naukowego. Jak wygląda moment, w którym nagle zaczynamy coś rozumieć? Jeszcze przed chwilą nie wiedzieliśmy, jak rozwiązać problem, a teraz już wiemy i pozostaje nam tylko dopracowanie szczegółów.
Nie każdy ma do dyspozycji jabłko, które podobno spadło Newtonowi na głowę. Na koniec chciałbym więc zaproponować panu eksperyment myślowy. Dostaje pan wehikuł czasu. Może pan wybrać dowolną epokę, dowolne miejsce i spotkać dowolnego człowieka. Jest jednak ograniczenie: ma pan czas na zadanie tylko jednego pytania. Dokąd pan wyrusza, kogo spotyka i o co pyta?
Nie będę szczególnie oryginalny. Ponieważ zajmuję się tym, czym się zajmuję, udaję się do Fromborka i pytam Kopernika: „Kiedy zrozumiałeś, że Wszechświat jest heliocentryczny?”. Nie wiemy, czy Kopernik doszedł do tego jeszcze podczas studiów w Krakowie, czy stało się to później, gdy studiował we Włoszech. A może dopiero po powrocie, kiedy zaczął prowadzić własne rozważania i obserwacje astronomiczne w Olsztynie albo we Fromborku? Odpowiedź pozwoliłaby nam znacznie lepiej zrozumieć, jak przebiegało przekazywanie wiedzy, z jakimi ideami Kopernik miał kontakt i co ostatecznie wpłynęło na sformułowanie jego teorii. Tego wszystkiego wciąż nie wiemy.
Czyli historykom astronomii zostało jeszcze dużo pracy?
Na szczęście tak.
Prof. dr hab. Jarosław Włodarczyk – astronom i historyk nauki, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk. Kieruje Pracownią Historii Nauk Ścisłych w Instytucie Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów PAN. Ukończył astronomię na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się historią astronomii matematycznej i obserwacyjnej, przede wszystkim astronomią starożytną oraz badaniami nieba w XVI i XVII wieku. Interesuje się również miejscem astronomii w kulturze i historią instrumentów naukowych. Jest autorem między innymi książek Księżyc w nauce i kulturze Zachodu, Sherlock Holmes i kod wszechświata oraz Tajemnica Gwiazdy Betlejemskiej. Współpracował przy polskiej edycji Snu Johannesa Keplera. Zajmuje się także krytyczną edycją źródeł historycznych, w tym korespondencji Jana Heweliusza.
Podobne artykuły
Przejdź do publikacji: Gwiazdy na wyciągnięcie ręki
Gwiazdy na wyciągnięcie ręki Przejdź do publikacji: Gwiazdy na wyciągnięcie ręki
Przejdź do publikacji: Jeśli kosmici zadzwonią, nie oddzwaniaj. SETI aktualizuje procedury
Jeśli kosmici zadzwonią, nie oddzwaniaj. SETI aktualizuje procedury Przejdź do publikacji: Jeśli kosmici zadzwonią, nie oddzwaniaj. SETI aktualizuje procedury
Przejdź do publikacji: Ludzie PAN. Prof. Wolszczan o przypadku, ryzyku i odkryciach