Na półkuli północnej dni stają się coraz krótsze, a temperatury spadają. Jednym z najbardziej charakterystycznych zwiastunów zbliżającej się zimy są drzewa zrzucające liście, ale jesień przynosi również zmiany w zachowaniach seksualnych zwierząt, w tym ludzi

Także u człowieka można zaobserwować sezonowe zmiany związane z rozrodem. Jesienią wzrasta poziom testosteronu, szczególnie u mężczyzn. Ma to związek ze skracaniem się dnia oraz częstszymi kontaktami społecznymi w zamkniętych pomieszczeniach. Towarzyszy temu wzrost liczby poczęć w listopadzie i grudniu, a dziewięć miesięcy później – w sierpniu i wrześniu – rodzi się więcej dzieci. Nic dziwnego, że według przywoływanych danych najczęściej spotykaną datą urodzin na świecie jest 26 września.

Oto inne przykłady tego, jak zmiana pór roku wpływa na zachowania seksualne zwierząt.

Jesienne walki o partnerki

Jelenie szlachetne przez większą część roku żyją w oddzielnych stadach samców i samic. Jesienią jednak u samców wzrasta poziom testosteronu, co nasila agresję i zapoczątkowuje rykowisko – okres godowy, podczas którego samce walczą o dostęp do samic.

By zdobyć i utrzymać harem, czyli grupę samic, jelenie staczają zacięte pojedynki, zderzając i splatając poroża. Zwycięzca uzyskuje możliwość kopulacji z samicami należącymi do jego haremu, a tym samym przekazania swoich genów potomstwu. Nic więc dziwnego, że rywalizacja jest tak zaciekła.

Jesienne gody sprawiają, że młode przychodzą na świat późną wiosną, gdy pożywienia jest pod dostatkiem, a warunki pogodowe sprzyjają ich przetrwaniu.

Jelenie reagują jednak również na ocieplanie się klimatu. Badania pokazują, że w związku ze wzrostem temperatur termin narodzin młodych przesunął się o niemal dwa tygodnie wcześniej.

Sezonowe zmiany preferencji seksualnych

Choć w okresie rozrodczym u wielu gatunków dominują zachowania heteroseksualne, jesienią częściej pojawiają się kontakty seksualne między osobnikami tej samej płci.

Zjawisko to, określane mianem „sezonowej biseksualności”, obserwowano między innymi u lisów rudych, wiewiórek pospolitych i nietoperzy. U części gatunków zachowania seksualne mogą zmieniać się wraz z porą roku – od kontaktów z osobnikami przeciwnej płci po kontakty jednopłciowe.

Co ciekawe, nie wynika to z braku dostępnych partnerów przeciwnej płci.

Przykładem są morsy. Młode samce, zanim osiągną dojrzałość płciową w wieku około czterech lat, podejmują niemal wyłącznie kontakty homoseksualne. Później, latem, w ich zachowaniu pojawiają się kontakty heteroseksualne, natomiast jesienią ponownie częstsze stają się relacje seksualne z innymi samcami.

Zmiana sposobu rozmnażania

Niektóre słodkowodne organizmy, takie jak stułbia brunatna – niewielkie, osiadłe zwierzę przypominające ukwiał – zmieniają sposób rozmnażania w zależności od pory roku.

Wiosną i latem, kiedy temperatura jest wyższa, stułbie rozmnażają się bezpłciowo. Na ciele dorosłego osobnika powstaje niewielka wypustka, która stopniowo rośnie, aż w końcu oddziela się od organizmu macierzystego. W ten sposób powstaje nowa stułbia, genetycznie identyczna z rodzicem.

W sprzyjających warunkach nowe osobniki mogą powstawać nawet co dwa lub trzy dni. Dzięki temu stułbie szybko zwiększają liczebność populacji, wykorzystując okres obfitości pożywienia i korzystnych temperatur.

Jesienią, gdy robi się chłodniej, przechodzą jednak na rozmnażanie płciowe. Choć wymaga ono większych nakładów energii, pozwala wytworzyć jaja odporne na trudne warunki zimowe. Jaja pozostają w stanie spoczynku aż do nadejścia korzystniejszych warunków. Wówczas rozwijają się z nich nowe osobniki.

Zmiana płci

Jesień może również wiązać się ze zmianą płci u niektórych zwierząt. Zdolność taką mają między innymi przedstawiciele bezkręgowców, gadów i ryb. U różnych gatunków zmiana płci może zależeć od wieku, wielkości ciała lub sytuacji społecznej.

Przykładem są niewielkie ryby rafowe z grupy babek koralowych. Jeśli na jednej kolonii koralowców znajdą się dwie samice, jedna z nich może zmienić płeć i stać się samcem. Podobnie, gdy pozostaną tam dwa samce, jeden może przekształcić się w samicę.

Takie rozwiązanie zwiększa szanse na rozmnażanie. Dla tych niewielkich ryb przepłynięcie do innej kolonii koralowców w poszukiwaniu partnera przeciwnej płci wiąże się bowiem z dużym ryzykiem.

Co więcej, po zakończeniu okresu rozrodczego, który zwykle rozpoczyna się jesienią, ryby mogą powrócić do pierwotnej płci.

Inną strategię stosują krewetki północne. Rozpoczynają życie jako niewielkie samce, które uczestniczą w rozrodzie wyłącznie jesienią. Po kilku latach, gdy osiągną odpowiednie rozmiary, w okresie jesiennych godów zmieniają płeć na żeńską. Po kopulacji samica przechowuje nasienie i przez zimę nosi jaja, które zostaną zapłodnione w późniejszym terminie. Dzięki temu młode wykluwają się wiosną, gdy warunki środowiskowe są najkorzystniejsze.

Krewetki pozostają samicami do końca życia, które trwa zwykle od pięciu do ośmiu lat.

Taka strategia ma biologiczne uzasadnienie. Im większa samica, tym więcej jaj może nosić pod odwłokiem. U samców natomiast sukces rozrodczy nie jest w takim samym stopniu uzależniony od wielkości ciała.

Narządy płciowe zmieniające rozmiar wraz z porą roku

U wielu zwierząt sezonowy wzrost poziomu testosteronu prowadzi do wyraźnego powiększenia jąder. Znacznie rzadziej obserwuje się natomiast sezonowe zmiany długości prącia.

Jak wyjaśniam w mojej książce The Twelve Penises of Christmas, niezwykłym przykładem tego zjawiska są kaczki. Rywalizacja samców o możliwość zapłodnienia samic jest u nich wyjątkowo intensywna. Wiosną, w okresie rozrodczym, samcom wyrastają bardzo długie prącia, które u niektórych gatunków mogą przekraczać długość ich ciała. Tak duży narząd stanowi jednak obciążenie, dlatego jesienią jego długość zmniejsza się do około 10 proc. rozmiaru osiąganego w sezonie godowym. U kaczek stosunkowo często dochodzi do kopulacji wymuszonych. W toku ewolucji przyczyniło się to do wykształcenia u samców długich, spiralnie skręconych prąci.

Samice z kolei rozwinęły skomplikowaną budowę pochwy. Jej kanał tworzy liczne zakręty biegnące w kierunku przeciwnym do skrętu prącia, a także ślepo zakończone odgałęzienia. Taka anatomia utrudnia zapłodnienie przez niepożądanego samca. Gdy samica akceptuje kopulację, może rozluźnić mięśnie dróg rodnych, ułatwiając jej przebieg.

Kiedy więc następnym razem wybierzesz się na spacer wśród szeleszczących jesiennych liści i spotkasz dzikie zwierzęta, pamiętaj, że ich życie seksualne może być znacznie bardziej skomplikowane, niż się wydaje.

Artykuł „How autumn changes animal sexual behaviour – including that of humans” ukazał się w serwisie The Conversation.

• ewolucja
• jelenie
• jesień
• krewetki
• Louise Gentle
• morsy
• rozmnażanie
• rykowisko
• stułbia
• zachowania seksualne zwierząt