Czytasz artykuł w trybie offline
Klikam, więc jestem, czyli nowe powody zaufania do mediów
Przeglądanie wiadomości na smartfonie. Fot. Japanexperterna.se / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Portale internetowe posługują się sensacyjnymi zapowiedziami, których tekst często nie spełnia. Klikbajt może podważać wiarygodność nadawcy, ale część odbiorców go toleruje. Dlaczego?
Na portalach walka nadawców medialnych o uwagę użytkowników zaczyna się od odpowiedniego sformułowania zapowiedzi na stronie głównej. Kliknięcie w nią to ich pierwsza wygrana bitwa – ważna, ale nieprzesądzająca o końcowym sukcesie, czyli utrzymaniu użytkownika aż do ostatniej reklamy, którymi przeplatane są teksty publikowane w bezpłatnym dostępie na portalach internetowych. Warunkiem skutecznej monetyzacji uwagi jest zachowanie zaufania odbiorcy.
Sposoby przyciągania uwagi wykorzystywane w zapowiedziach na stronach głównych portali internetowych nie są zaskakujące. Analizy mediolingwistyczne pokazują, że w klikbajtowych zapowiedziach nadużywa się przymiotników w stopniu najwyższym, intensyfikatorów, zaimków osobowych i wskazujących, hiperbolizacji oraz strategicznie wykorzystywanych liczb. Są to środki o dawno rozpoznanym potencjale perswazyjnym i fatycznym, ale to nie one decydują o specyfice klikbajtyzmu.
Klikbajtyzm nie ogranicza się do powierzchniowych strategii przyciągania uwagi, których celem jest skłonienie odbiorcy do kliknięcia w hiperłącze prowadzące do dalszej treści. Jest zjawiskiem międzytekstowym, realizującym się w relacji dwóch powiązanych ze sobą elementów komunikatu: zapowiedzi, umieszczonej najczęściej na stronie głównej portalu, oraz właściwego tekstu dziennikarskiego, dostępnego po uruchomieniu hiperłącza. O wystąpieniu klikbajtyzmu decyduje nie tyle ekspresywność czy sensacyjność zapowiedzi, ile brak wystarczającej spójności między zapowiedzią a treścią. Mamy z nim do czynienia, gdy zapowiedź formułuje obietnice informacyjne, które nie zostają zrealizowane w tekście właściwym.
Narzędzia demaskowania klikbajtyzmu
Zapowiedź jako gatunek dziennikarski pełni funkcję wprowadzającą i ukierunkowującą interpretację. Odbiorca zakłada, że tekst, do którego zapowiedź odsyła, będzie jej rozwinięciem i dostarczy obiecanych informacji. Ten komunikacyjny dwutakt powinien realizować zależności analogiczne do tych, które Paul Grice opisał dla wymiany dialogowej jako zasadę współpracy językowej: „Wnoś swój wkład do konwersacji tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany słów, w której bierzesz udział”.
Oznacza to, że powinien respektować maksymy konwersacyjne uszczegóławiające zasadę współpracy językowej:
- maksymę ilości, czyli nakaz dostarczania wymaganych informacji;
- maksymę jakości, czyli nakaz mówienia prawdy i niemówienia tego, co niepewne;
- maksymę odniesienia, czyli nakaz mówienia na temat;
- maksymę sposobu, czyli nakaz mówienia w sposób jednoznaczny, przejrzysty i uporządkowany.
Przyjęcie tych założeń oznacza, że ocena zgodności zapowiedzi i treści oraz relacji między nimi z zasadą współpracy językowej i uszczegóławiającymi ją maksymami staje się skutecznym narzędziem oceny spójności międzytekstowej zapowiedź-treść, a w rezultacie także weryfikacji klikbajtowości.
Między klikbajtyzmem a zaufaniem
Najbardziej oczywistym przejawem klikbajtyzmu są takie dwutakty komunikacyjne, w których zapowiedź wyróżnia sensacyjny temat i tabloidowy sposób jego ujęcia, a tekst dziennikarski, do którego odsyła, przyjmuje formę quasi-wiadomości.
Tekst taki zachowuje formalne cechy gatunkowe informacji dziennikarskiej – nagłówek, lead czy strukturę odwróconej piramidy – jednak jego wartość informacyjna jest bardzo mała. Analizy pokazują, że klikbajtyzm wiąże się w tym przypadku przede wszystkim z naruszeniem maksymy ilości i maksymy sposobu.
Wiadomości, które nie realizują obietnicy zawartej w poprzedzającej je zapowiedzi, są rozwlekłe, redundantne i jedynie pozornie informacyjne. Ich długość i segmentacja umożliwiają rozmieszczanie elementów reklamowych, co wskazuje na komercyjny charakter tej strategii. Klikbajtyzm ujawnia się zatem jako praktyka komunikacyjno-ekonomiczna.
Powstaje pytanie, czy odbiorcy tego typu tekstów medialnych zachowają zaufanie do ich nadawców. To szczególnie ważne, gdy zaufanie rozumie się – za Piotrem Sztompką – jako przekonanie dotyczące przyszłych działań innych podmiotów, połączone z gotowością do podejmowania działań na tej podstawie.
Czytaj takżeSlopaganda i wojna informacyjnaJak masowo produkowane treści zmieniają obieg informacji.Tak rozumiane zaufanie ma charakter wielopoziomowy. Może dotyczyć zarówno konkretnej osoby, na przykład autora tekstu, jak i roli społecznej, czyli dziennikarza, instytucji medialnej czy szerzej – systemu komunikacyjnego. Klikbajtyzm może wpływać na każdy z tych poziomów, ponieważ niespełnienie oczekiwań odbiorcy prowadzi do kwestionowania wiarygodności nadawcy.
Taki sposób myślenia znajduje potwierdzenie w koncepcji paktu faktograficznego Zbigniewa Bauera. Pakt ten określa „umowę” nadawcy i odbiorcy medialnej sytuacji komunikacyjnej: nadawca wiadomości zobowiązuje się, że tekst będzie rzetelny, zgodny z faktami, szczegółowy i zwięzły, odbiorca zaś obdarza go zaufaniem.
W świetle tej umowy nadawca niewywiązujący się ze swoich obowiązków nie może liczyć na zaufanie odbiorcy. Oznaczałoby to, że klikbajtyzm wyklucza zaufanie odbiorcy.
Pakt o uczestnictwie
Czy nadawcom medialnym może opłacać się utrata zaufania? Z pewnością nie. Jednak choć z perspektywy dziennikarstwa jakościowego oraz tradycyjnych, normatywnych praktyk kształcących adeptów dziennikarstwa mała wartość informacyjna i redundancja tekstu powinny prowadzić do utraty zaufania odbiorców, praktyki komunikacyjne obserwowane na portalach internetowych nie potwierdzają, że taki skutek jest nieunikniony.
Szczególnie wyrazistą ilustracją tezy o zachowaniu zaufania odbiorcy przez portale internetowe są analizy sensacyjnych „serii informacyjnych” z Wirtualnej Polski przeprowadzone przez Danutę Kępę-Figurę, Ewę Szkudlarek-Śmiechowicz i Anastazję Belovodską. Znaczenie ma nie tylko to, że wp.pl jest jednym z dwóch najpopularniejszych w Polsce portali horyzontalnych, lecz także to, że udostępnia otwartą sekcję komentarzy. Mediolingwistki zilustrowały klikbajtyzm analizą strumienia tekstowego powiązanego z wyraziście sensacyjną tematyką – poszukiwaniem zabójcy dziecka – oraz analizą klikbajtowości zapowiedzi, między innymi: „Ekspert od survivalu podpowiada, gdzie szukać Grzegorza Borysa” i „Odnaleźli ciało Borysa. Wstrząsające szczegóły identyfikacji”. Zbadały również relacje między zapowiedziami a tekstami dziennikarskimi, do których te zapowiedzi odsyłały.
Analiza 603 komentarzy umieszczonych pod tekstem zatytułowanym tak samo jak odsyłająca do niego zapowiedź – „Odnaleźli ciało Borysa. Wstrząsające szczegóły identyfikacji” – pozwoliła badaczkom zweryfikować, czy występuje zakładany w pakcie faktograficznym związek przyczynowo-skutkowy między klikbajtowością przekazu medialnego a utratą zaufania jego odbiorców.
Analizy relacji między dwutaktem komunikacyjnym zapowiedzi i tekstu, do którego zapowiedź odsyła, a komentarzami publikowanymi przez internautów pod tekstem pokazały, że reakcje użytkowników sieci są zróżnicowane. Część z nich (19 proc.) zwraca uwagę na klikbajtowość tytułu i jego relacji do tekstu. Wyrażając rozczarowanie tą praktyką, podważają wiarygodność autora („wstrzasajace to musi byc zycie autora tekstu . On jak patrzy w lustro to musi byc bardzo wstrząśnięty”), dziennikarzy („Ano niestety taki poziom dziennikarstwa prezentują niektórzy pismacy. Nie ma w tym tekście szczegółów, a tym bardziej jak dla mnie wstrząsających”) lub samego medium („Rzeczywiscie wstrzasajace jak cale WP”).
Są to dowody spadku zaufania odbiorców w jego różnych wymiarach: osobistym, pozycyjnym i instytucjonalnym. Jednak aż 80 proc. odbiorców nie odnosi się bezpośrednio do formy przekazu, lecz koncentruje się na jego tematyce. Komentarze użytkowników często rozwijają wątki obecne w tekście („Jeżeli ciało w znacznym rozkładzie to wpadł do wody pierwszego czy drugiego dnia a służby biegały po lesie przez 2 tygodnie na darmo!!!”) lub odnoszą się do szerszego kontekstu społecznego, pomijając kwestię niespójności komunikacyjnej („Ciekawe co zobaczył płetwonurek, że musiał zginąć. Może kajdanki na rękach ofiary”).
W tym przypadku niespójność pakietu tytuł-tekst, a co za tym idzie – zerwanie przez nadawcę medialnego paktu faktograficznego, nie prowadzi do utraty zaufania do mediów.
Pomocą w interpretacji tego zjawiska jest wyróżnienie grupy komentarzy nieodnoszących się do tekstu, pod którym zostały opublikowane („No i ? No i ? Co to teraz bedzie jak sie prezes Kaczyński o tym dowi !”; „Tusk Premierem Bravo!!!!”). Choć stanowią one jedynie 1 proc. wszystkich komentarzy, ich występowanie jest znamienne. Świadczą o zmianie potrzeb i oczekiwań tak zwanych odbiorców medialnych.
Oczekiwanie odbiorcy
Czego zatem potrzebują użytkownicy mediów, którzy obdarzają zaufaniem media niewywiązujące się z obietnic? Interpretację złożoności tego zjawiska można oprzeć na dwóch uzupełniających się sposobach rozumienia relacji nadawczo-odbiorczych w mediach. Pierwszy opiera się na pakcie faktograficznym: nadawca zobowiązuje się do rzetelnego informowania, a odbiorca obdarza go zaufaniem. Naruszenie tego paktu, na przykład przez niespełnienie obietnic zawartych w zapowiedzi, prowadzi do rozczarowania i podważenia wiarygodności nadawcy.
Drugi sposób rozumienia tych relacji akcentuje interakcyjny charakter mediów cyfrowych i opiera się na umowie, którą Kępa-Figura nazwała paktem o uczestnictwie. Jest to umowa nadawczo-odbiorcza obowiązująca w czasach kultury konwergencji, opisanej przez Henry’ego Jenkinsa. Zgodnie z tą umową tak zwany odbiorca medialny nie jest wyłącznie odbiorcą informacji, lecz użytkownikiem mediów – uczestnikiem komunikacji, który może reagować, komentować i współtworzyć przekaz. W tym ujęciu istotne staje się nie tylko to, czy komunikat spełnia standardy informacyjne, lecz także to, czy umożliwia uczestnictwo w dyskursie.
W konsekwencji, z jednej strony, niespójność między zapowiedzią a treścią może prowadzić do obniżenia zaufania, zwłaszcza gdy odbiorca rozpoznaje naruszenie zasad komunikacyjnych. Z drugiej strony, brak reakcji części użytkowników na klikbajtowe praktyki wskazuje, że takie naruszenia mogą być tolerowane w określonych warunkach komunikacyjnych.
Analiza klikbajtyzmu w perspektywie mediolingwistycznej pozwala uchwycić zależności między ukształtowaniem gatunkowym tekstów, ich funkcjonowaniem w przestrzeni medialnej a reakcjami odbiorców. Ujęcie to podkreśla znaczenie relacji międzytekstowych i pragmatycznych uwarunkowań komunikacji, wskazując, że ocena przekazu medialnego zależy nie tylko od jego formy, lecz także od sposobu, w jaki realizuje on oczekiwania odbiorców.
„Na portalach walka nadawców medialnych o uwagę użytkowników zaczyna się od odpowiedniego sformułowania zapowiedzi na stronie głównej.”
— Danuta Kępa-Figura i Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz
Podobne artykuły
Przejdź do publikacji: Czy demokracja zawsze musi opierać się na prawdzie?
Czy demokracja zawsze musi opierać się na prawdzie? Przejdź do publikacji: Czy demokracja zawsze musi opierać się na prawdzie?
Przejdź do publikacji: Prof. Bąkowicz: Bez nakładów na naukę nie obronimy się przed dezinformacją
Prof. Bąkowicz: Bez nakładów na naukę nie obronimy się przed dezinformacją Przejdź do publikacji: Prof. Bąkowicz: Bez nakładów na naukę nie obronimy się przed dezinformacją
Przejdź do publikacji: Nie wszystko wolno profesorowi. O etyce w nauce i w mediach

