Kiosk Ruchu przy ul. Marszałkowskiej w Warszawie. Fot. Wistula / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Polskie media lokalne znalazły się w punkcie zwrotnym. Potrzebują nowych modeli finansowania, jasnych zasad wsparcia i ochrony przed nierówną konkurencją. Inaczej kolejne obszary kraju mogą stać się pustyniami informacyjnymi

Media lokalne w Polsce znajdują się dziś w punkcie zwrotnym. Z jednej strony realizują istotną misję wynikającą z ich szczególnej roli w demokracji. Z drugiej mierzą się z kryzysem finansowym i organizacyjnym, który prowadzi do zamykania redakcji, centralizacji produkcji treści i tworzenia materiałów na zlecenie. Z punktu widzenia obywateli jest to niebezpieczne zjawisko, ponieważ tracą dostęp do istotnych informacji. Powstawanie tak zwanych pustyń informacyjnych dotyczy nie tylko Polski, lecz także wielu innych krajów.

Po 1989 roku nastąpił żywiołowy rozwój mediów lokalnych – prasy, radia i telewizji. Na początku lat 90. powstawały setki niezależnych rozgłośni radiowych i tytułów prasowych, a wraz z początkiem nowego tysiąclecia dynamicznie rozwijały się lokalne portale internetowe. Jednak już w pierwszej dekadzie XXI wieku zaczęły być widoczne procesy koncentracji własności i marginalizacji mniejszych podmiotów. Lokalne dzienniki przekształcały się w regionalne wydania zarządzane przez duże koncerny medialne, a liczba niezależnych stacji radiowych, nienależących do dużych sieci, systematycznie malała. Z danych Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji wynika, że spadła ona z 91 w 2001 roku do 43 w 2008 roku.

System naziemnej telewizji lokalnej nie rozwinął się w Polsce na większą skalę, ale funkcjonuje około 150 lokalnych telewizji kablowych. Ich łączny zasięg w 2023 roku, według danych Krajowego Instytutu Mediów, wynosił 4,3 mln odbiorców. Ich liczba również jednak spada.

Zglobalizowana lokalność

Obecnie media lokalne funkcjonują w warunkach „zglobalizowanej lokalności”. Rynek medialny jest silnie skoncentrowany, a dominującą pozycję zajmują globalne platformy cyfrowe – Google i Meta, a także między innymi Amazon, Apple i Microsoft. Korzystając ze skali działania i przewag rynkowych, skutecznie przejmują budżety reklamowe, minimalizując jednocześnie obciążenia podatkowe w krajach, w których generują zyski.

Powoduje to głęboką asymetrię konkurencyjną wobec krajowych wydawców i nadawców. Tradycyjny model finansowania załamał się. Media lokalne nie mogą już polegać wyłącznie na reklamie. W coraz większym stopniu prowadzą działalność usługową na rzecz różnych podmiotów, w tym jednostek samorządu terytorialnego. Nie sprzyja to umacnianiu ich niezależności i prodemokratycznego potencjału.

Zjawisko to może się nasilać, ponieważ wiele istniejących redakcji jest prowadzonych przez osoby, które rozpoczynały działalność dziennikarską jeszcze w latach 90. i są silnie przywiązane do koncepcji odpowiedzialności społecznej dziennikarstwa. Prowadzoną działalność traktują często jako misję i zobowiązanie wobec lokalnej społeczności. Trudno będzie je zastąpić.

Pustynie informacyjne

Skutkiem zachwiania tradycyjnych modeli finansowania mediów lokalnych są rosnąca centralizacja produkcji informacyjnej i redukcja lokalnych budżetów redakcyjnych. Raport Centre for Media Pluralism and Media Freedom z 2022 roku wskazuje, że znaczne obszary Polski można uznać za „pustynie informacyjne”, czyli miejsca, w których nie funkcjonują żadne niezależne media lokalne: ani prasowe, ani radiowe, ani internetowe.

Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?

Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.

    Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →

    Prawie gotowe

    Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis

    Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.

    1
    Otwórz skrzynkę Znajdź wiadomość od Academia PAN.
    2
    Kliknij „Potwierdzam” Przycisk znajdziesz w otrzymanej wiadomości.
    3
    Gotowe Dopiero wtedy Twój zapis będzie aktywny.

    Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.

    Z szacunków Stowarzyszenia Gazet Lokalnych wynika, że w 2023 roku na poziomie lokalnym działało około 140–150 niezależnych tygodników, a w jednej trzeciej powiatów nie ukazywał się żaden taki tytuł. Likwidacja „Tygodnika Ostrołęckiego” po 43 latach działalności i „Tygodnika Pałuki” po 35 latach regularnego ukazywania się, a także przejęcie Radia Alex z Zakopanego, jednej z najstarszych lokalnych stacji radiowych, przez podmiot powiązany z Grupą RMF symbolizują szerszy proces zaniku niezależnych mediów lokalnych, które przez lata wrosły w krajobraz lokalnych społeczności.

    Niezależność pod presją

    Sytuacja finansowa wielu redakcji jest bardzo trudna. Badania dotyczące lokalnych mediów wskazują na liczne problemy, takie jak niskie budżety, braki kadrowe i uzależnienie od środków publicznych. Jednocześnie rośnie konkurencja ze strony mediów samorządowych, które zaburzają rynkową równowagę.

    Jak wynika z raportu „Media samorządowe. Patologia pod ochroną”, przygotowanego na zlecenie Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej, liczba takich inicjatyw stale rośnie. Samorządy prowadzą własne stacje radiowe i telewizyjne, rozwijają działalność medialną w internecie, w tym w mediach społecznościowych. Przeznaczają na ten cel znaczne środki publiczne, zatrudniają dziennikarzy często na lepszych warunkach, niż jest to możliwe w niezależnych mediach lokalnych, a nierzadko także zarabiają na reklamach. Przyczyniają się tym samym do dalszego pogorszenia i tak już trudnej sytuacji niezależnych mediów lokalnych.

    Warto podkreślić, że media samorządowe, choć często są źródłem lokalnych informacji, nie pełnią jednej z najważniejszych funkcji mediów lokalnych – funkcji kontrolnej wobec lokalnej władzy. Wręcz przeciwnie: dbają o to, aby była ona przedstawiana w jak najlepszym świetle.

    Poszukiwanie systemowych rozwiązań

    W odpowiedzi na kryzys coraz głośniej wybrzmiewają postulaty stworzenia specjalnych funduszy wsparcia mediów lokalnych oraz zakazania lub znaczącego ograniczenia działalności mediów samorządowych.

    Już w 2022 roku Stowarzyszenie Gazet Lokalnych zaapelowało o uruchomienie funduszu na rzecz prasy lokalnej, wskazując na rozwiązania funkcjonujące w innych krajach Unii Europejskiej. Orędownikami takiego rozwiązania stały się także między innymi Izba Wydawców Prasy oraz Fundacja Media Forum. Podobne głosy płynęły z innych środowisk.

    Lokalne telewizje kablowe uruchomiły w 2023 roku akcję „Ratujmy telewizje lokalne”. O swoich problemach i pomysłach na ich rozwiązanie opowiadały zarówno podczas specjalnej debaty zorganizowanej w Senacie, jak i w trakcie obrad podkomisji sejmowej do spraw mediów i polityki audiowizualnej. Głos zabrała również organizacja MOC FM, zrzeszająca w 2024 roku 26 członków prowadzących 178 rozgłośni radiowych, która podkreśliła potrzebę finansowego wsparcia lokalnych nadawców.

    Nowa ustawa medialna i europejskie regulacje

    Impulsem do ożywionej dyskusji na temat sytuacji mediów lokalnych są prace nad nową ustawą medialną oraz konieczność implementacji Europejskiego Aktu o Wolności Mediów (EMFA). Warto podkreślić, że w dokumencie tym, między innymi w motywach 14 i 73 oraz w art. 25, wskazano na konieczność przejrzystego i niedyskryminacyjnego podziału środków publicznych, z uwzględnieniem specyfiki rynków lokalnych.

    W debacie tej wziął udział również Komitet Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach Polskiej Akademii Nauk. W oświadczeniu wydanym 15 stycznia 2026 roku w sprawie projektu ustawy medialnej zwrócono uwagę, że kwestia wsparcia pluralizmu mediów na poziomie lokalnym została potraktowana z niedostateczną uwagą. Nie zaproponowano specjalnych rozwiązań, które zapewniłyby lokalnym nadawcom komercyjnym i niekomercyjnym możliwości rozwoju.

    Krytycznie odniesiono się również do pomysłu wykreślenia z projektu przepisów ograniczających możliwość prowadzenia mediów przez samorządy.

    Warto podkreślić, że kryzys mediów lokalnych nie wynika z nieudolności ich twórców. Dotyczy on nie tylko Polski, lecz także innych krajów, zarówno europejskich, jak i pozaeuropejskich. Możliwość wydawania publicznych pieniędzy przez samorządy na działalność medialną została w wielu państwach już dawno zablokowana. Od lat w większości krajów Europy Zachodniej rozwija się trzeci, obok publicznego i komercyjnego, sektor nadawania – media społeczne i obywatelskie, składające się z lokalnych stacji niekomercyjnych.

    Głównym celem działania takich podmiotów jest „korzyść społeczna”, a ich aktywność jest wspierana ze środków pochodzących z dedykowanych funduszy. Jednym z liderów w tym obszarze jest Francja, gdzie prawna możliwość tworzenia takich stacji istnieje od 1986 roku. Działa tam ponad 700 nadawców radiowych tego typu, także w mniejszych miejscowościach i na wsiach, a fundusz na rzecz takich podmiotów sięga 30 mln euro. W wielu krajach wdrożono również systemy wsparcia dla mediów lokalnych działających na zasadach komercyjnych. Interesującym rozwiązaniem może pochwalić się między innymi Szwecja, która od lat wspiera media informacyjne kwotami sięgającymi 75 mln euro rocznie.

    Dotychczasowe obserwacje funkcjonowania tego systemu doprowadziły do wprowadzenia w nim istotnych korekt, w tym uznania mediów lokalnych za priorytetowy obszar wsparcia, zwłaszcza w regionach niedoreprezentowanych informacyjnie. Zmieniono również sposób wydatkowania środków – akcent przesunięto na koszty zatrudnienia pracowników.

    Media lokalne jako fundament demokracji

    Perspektywy rozwoju mediów lokalnych zależą od kilku działań. Należą do nich między innymi: stworzenie funduszu wspierającego działalność mediów lokalnych, wprowadzenie jasnych zasad dystrybucji środków publicznych, ograniczenie możliwości prowadzenia mediów przez samorządy, zredefiniowanie statusu i systemu wsparcia dla trzeciego, niekomercyjnego sektora medialnego oraz zaangażowanie państwa w negocjacje z globalnymi platformami.

    Jak podkreślał niedawno zmarły Jürgen Habermas, nie może istnieć zdrowa sfera publiczna, jeśli sprawy ważne dla obywateli nie są przez nich dyskutowane. To zaś wymaga istnienia środków przekazywania informacji. Media lokalne są najbliżej odbiorców i mają szansę stworzyć przestrzeń do takich dyskusji.

    Warto więc spojrzeć na nie jak na fundament systemu demokratycznego i nie traktować propozycji dofinansowania ich działalności ze środków publicznych jako zbędnego wydatku.

    Ogłoszony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego program „Bliska Kultura”, o wartości 10 mln zł, oferujący wsparcie niezależnych mediów lokalnych – wydawców prasy oraz nadawców radiowych i telewizyjnych – jest ważnym, choć niewystarczającym krokiem w kierunku dostrzeżenia roli mediów lokalnych i wsparcia istotnej społecznie działalności, którą prowadzą.

    UD

    prof. Urszula Doliwa

    Medioznawczyni z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

    Urszula Doliwa jest profesorem w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i kieruje Katedrą Dziennikarstwa. Bada m.in. radio studenckie i społeczne oraz historię polskiej radiofonii prywatnej. Jest członkinią Komitetu Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach PAN.

    Kategorie

    Eksploruj

    Kontakt

    Ustawienia

    Kontakt academia@pan.pl
    Przejdź do treści