Co łączy szczepionkę przeciw polio, fale grawitacyjne, polskie jabłka i grobowiec egipskiego wezyra sprzed ponad czterech tysięcy lat? Wszystkie te historie prowadzą do uczonych związanych z Polską Akademią Nauk.

Z okazji jubileuszu PAN wracamy do bohaterów cyklu „Mistrzowie PAN”. Ich odkrycia zmieniały medycynę, fizykę, archeologię, rolnictwo i sposób myślenia o nauce. W wielu przypadkach skutki tych prac są widoczne do dziś.

Oto kilku uczonych, których sylwetki opisaliśmy w ostatnich miesiącach.

Prof. Irena Hausmanowa-Petrusewicz. Neurologia oparta na faktach

Prof. Irena Hausmanowa-Petrusewicz lubiła żartować, że lekarz może być szamanem, jeśli zna odpowiednie zaklęcia. W jej przypadku „zaklęciami” były diagnostyka, elektromiografia i umiejętność odczytywania sygnałów płynących z mięśni. W międzynarodowej dyskusji o rdzeniowym zaniku mięśni, czyli SMA, upierała się, że dziecięce i dorosłe postacie choroby mają wspólne podłoże. Gdy powiedziała na jednym ze zjazdów: „To ta sama choroba!”, część uczestników zareagowała śmiechem. Późniejsze badania potwierdziły jej rację.

Hausmanowa-Petrusewicz opisała i uporządkowała różne postacie SMA, rozwijała w Polsce elektromiografię i stworzyła podstawy nowoczesnych badań nad chorobami nerwowo-mięśniowymi. Wychowała również całe pokolenia neurologów i badaczy.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Prof. Irena Hausmanowa-Petrusewicz, szamanka polskiej neurologii

Prof. Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska. Chemiczka, której nie uwierzono

Nastoletnia Bogusława Jeżowska usłyszała we Lwowie wykład Marii Skłodowskiej-Curie. Po latach wspominała, że właśnie wtedy nauka zaczęła wypierać jej zainteresowania humanistyczne. Wbrew woli rodziców wybrała chemię i szybko związała się z badaniami nad renem, jednym z najrzadszych pierwiastków na Ziemi.

Jeszcze jako młoda badaczka wykazała, że ren w kwaśnych roztworach może występować na piątym stopniu utlenienia. Odkrywcy pierwiastka publicznie zakwestionowali jej wyniki. „Przeczytałam, płakałam i pracowałam od rana do późnego wieczora” wspominała. Kilka lat później przyznano jej rację. Po wojnie współtworzyła we Wrocławiu jeden z najważniejszych ośrodków chemii koordynacyjnej w Europie.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska, „Matka renu” i pionierka chemii koordynacyjnej

Prof. Hilary Koprowski. Człowiek, który wypił własną szczepionkę

W 1948 r. Hilary Koprowski wypił w laboratorium zawiesinę zawierającą osłabionego wirusa polio. Testował na sobie jedną z pierwszych skutecznych doustnych szczepionek przeciw chorobie Heinego-Medina. Później preparat przyjęli jego współpracownicy, a następnie dzieci uczestniczące w badaniach.

Dla Polski jego praca miała bardzo konkretne znaczenie. W 1958 r. liczba zachorowań na polio sięgnęła około sześciu tysięcy. Dzięki przekazanym przez Koprowskiego milionom dawek szczepionki liczba przypadków zaczęła gwałtownie spadać. Później naukowiec pracował także nad szczepionkami przeciw wściekliźnie oraz badaniami nad nowotworami.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Prof. Hilary Koprowski, pogromca polio i wścieklizny

Prof. Andrzej Trautman. Fale grawitacyjne przed erą LIGO

Andrzej Trautman miał 25 lat, gdy rozpoczął prace, które pomogły rozstrzygnąć jeden z najważniejszych sporów współczesnej fizyki. W połowie XX wieku część badaczy uważała, że fale grawitacyjne są jedynie matematycznym efektem teorii względności.

Trautman należał do grona fizyków, którzy pokazali, że fale grawitacyjne mogą przenosić energię i mają fizyczny charakter. Wspólnie z Ivorem Robinsonem opracował rozwiązania równań Einsteina, które do dziś noszą nazwę metryk Robinsona-Trautmana. Kiedy w 2015 r. detektory LIGO po raz pierwszy zarejestrowały fale grawitacyjne, ich istnienie było już od dawna dobrze ugruntowane teoretycznie.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Prof. Trautman i dowód, który wyprzedził eksperyment

Ludwik Fleck. Jak powstają fakty naukowe

Ludwik Fleck był mikrobiologiem, lekarzem i filozofem nauki. W książce „Powstanie i rozwój faktu naukowego” pokazał, że wiedza nie powstaje w oderwaniu od ludzi i instytucji. Zwracał uwagę na rolę języka, metod badawczych i środowisk naukowych w tworzeniu tego, co uznajemy za fakty.

Podczas II wojny światowej pracował w getcie lwowskim, później trafił do Auschwitz i Buchenwaldu. Po wojnie kontynuował badania medyczne, a jego koncepcje zaczęły po latach oddziaływać na historię i filozofię nauki na całym świecie.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Ludwik Fleck między medycyną a filozofią

Prof. Szczepan Pieniążek. Człowiek, który zmienił polskie sadownictwo

Szczepan Pieniążek powtarzał, że chciałby, aby jabłka były w Polsce tak tanie jak chleb. Kiedy rozpoczynał pracę, sady wyglądały zupełnie inaczej niż dziś. Dominowały wysokie drzewa, zbiory były nieregularne, a produkcja stosunkowo niska.

Po powrocie ze Stanów Zjednoczonych zaczął promować nowoczesne metody uprawy, chłodnie z kontrolowaną atmosferą i bardziej wydajne odmiany. W ciągu kilku dekad produkcja jabłek wzrosła do ponad miliona ton rocznie. Polska stała się jednym z największych producentów tych owoców w Europie.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Rewolucje profesora Pieniążka

Prof. Wilhelmina Iwanowska. Astronomka, która zmieniała skalę Wszechświata

Wilhelmina Iwanowska trafiła do astronomii przypadkiem. Podczas rozmowy z profesorem Władysławem Dziewulskim usłyszała najpierw, że raczej nie zostanie astronomką, a chwilę później dowiedziała się o wolnym miejscu w obserwatorium. Przyjęła propozycję bez wahania.

Jej najważniejsze badania dotyczyły metod wyznaczania odległości we Wszechświecie. Analizy gwiazd typu RR Lyrae pomogły skorygować wcześniejsze szacunki kosmicznych odległości. Równocześnie Iwanowska budowała od podstaw toruńską astrofizykę i rozwijała polską radioastronomię.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Jak prof. Iwanowska powiększyła Wszechświat

Prof. Karol Myśliwiec i grobowiec, którego miało nie być

Karol Myśliwiec usłyszał kiedyś od jednego z najwybitniejszych znawców Sakkary, że po zachodniej stronie piramidy Dżesera nie warto prowadzić wykopalisk. Według ekspertów nie powinno tam być nic szczególnie interesującego.

Polski archeolog postanowił to sprawdzić. W efekcie odkryto grobowiec Merefnebefa, wysokiego urzędnika z czasów Starego Państwa. Było to jedno z najważniejszych polskich odkryć archeologicznych w Egipcie. Badania prowadzone przez zespół Myśliwca pomogły również lepiej zrozumieć warunki środowiskowe schyłku epoki piramid.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Prof. Myśliwiec i grobowiec, którego nie miało być

Prof. Zofia Kielan-Jaworowska. Od pustyni Gobi do ssaków ery dinozaurów

W latach 60. Zofia Kielan-Jaworowska kierowała Polsko-Mongolskimi Ekspedycjami Paleontologicznymi na pustyni Gobi. Było to przedsięwzięcie logistyczne na ogromną skalę. Do Mongolii transportowano z Polski sprzęt, paliwo i zapasy, a efektem prac były tysiące cennych skamieniałości.

Największe znaczenie miały jednak badania niewielkich ssaków żyjących w czasach dinozaurów. Aby poznać budowę ich mózgów, Kielan-Jaworowska przygotowywała mikroskopijne przekroje czaszek. „Kroiłam czaszki po 10 godzin dziennie, przez pełne trzy miesiące” wspominała. Jej późniejsza monografia „Mammals from the Age of Dinosaurs” do dziś pozostaje jednym z podstawowych opracowań poświęconych tej grupie zwierząt.

Czytaj pełny tekst: Mistrzowie PAN. Od pustyni Gobi po „Park Jurajski”, czyli naukowa ścieżka prof. Kielan-Jaworowskiej

• Polska Akademia Nauk