Mistrzowie PAN. Prof. Irena Hausmanowa-Petrusewicz, szamanka polskiej neurologii 

Czy lekarz może być szamanem? Prof. Hausmanowa żartowała, że tak, o ile zna odpowiednie zaklęcia. Jej magią była pionierska diagnostyka SMA i elektromiografia. Stała się legendą, bo łączyła empatię z chłodną analizą sygnałów płynących z mięśni

Ten moment zapamiętała na całe życie. Jako młoda badaczka zza żelaznej kurtyny wystąpiła na międzynarodowym zjeździe. Szwedzcy uczeni twierdzili, że rdzeniowy zanik mięśni (SMA) u dzieci i dorosłych to dwie różne choroby. Ona – z charakterystyczną pewnością – powiedziała: „To ta sama choroba!”. Sala wybuchła śmiechem. Z czasem okazało się, że to ona miała rację.

Irena Hausmanowa-Petrusewicz, urodzona w Warszawie w 1917 r., studia kończyła w okupowanym Lwowie. W Kirgizji pracowała jako lekarz frontowy Wojska Polskiego. Wojna ją zahartowała – po doświadczeniu codziennego kontaktu ze śmiercią późniejsze wyzwania wydawały się mniej znaczące. Dlatego nie miała oporów, by sprzeciwiać się uznanym autorytetom.

Na tropie zaniku mięśni

Przed jej pracami wiedza o zanikach mięśni pochodzenia rdzeniowego była niespójna. Hausmanowa-Petrusewicz jako jedna z pierwszych precyzyjnie opisała i sklasyfikowała różne postacie SMA – od niemowlęcej po dorosłą.

Jej kluczowym osiągnięciem było udowodnienie jedności nozologicznej SMA. Oznacza to, że choć objawy pojawiają się w różnym wieku i mają odmienny przebieg, u ich podstaw leży ten sam proces chorobowy. Ta koncepcja uporządkowała diagnostykę i pozwoliła lepiej prognozować przebieg choroby.

SMA to choroba genetyczna niszcząca neurony w rdzeniu kręgowym, prowadząca do postępującego osłabienia i zaniku mięśni. Objawy są zróżnicowane – od wiotkości u niemowląt po niedowłady u dorosłych. Należy do najcięższych chorób nerwowo-mięśniowych.

Biologiczna zagadka

Jedną z najbardziej odważnych hipotez profesor było założenie, że SMA nie polega wyłącznie na niszczeniu tkanek, lecz wynika z zaburzeń rozwoju mięśni już w życiu płodowym. Sformułowała ją w Klinice Neurologicznej Akademii Medycznej w Warszawie, którą kierowała w latach 1958–1988.

Według tej koncepcji zaburzona komunikacja między nerwem a mięśniem sprawia, że komórki mięśniowe pozostają niedojrzałe. Hipoteza, oparta na badaniach elektrofizjologicznych i morfologicznych, do dziś pozostaje jedną z najbardziej spójnych prób wyjaśnienia natury SMA.

Choć zaczynała karierę w czasach, gdy genetyka molekularna dopiero raczkowała, szybko włączyła nowe metody do badań. Współpracowała przy identyfikacji genu SMN1 odpowiedzialnego za SMA.

W polskich badaniach opisała zjawisko efektu założyciela, które pomogło wyjaśnić rozpowszechnienie choroby w populacji. Zwróciła też uwagę na możliwą rolę hormonów płciowych – sugerując, że mogą one częściowo chronić dziewczęta. To zmieniło podejście do poradnictwa genetycznego.

Rehabilitacja zamiast bezruchu

Jej podejście do leczenia po udarach było przełomowe. W czasach, gdy standardem było unieruchamianie pacjentów, promowała wczesną rehabilitację. Podkreślała znaczenie szybkiej aktywizacji organizmu i stymulacji neuroplastyczności mózgu. W latach 50. i 60. było to podejście kontrowersyjne. Dziś stanowi podstawę nowoczesnej rehabilitacji neurologicznej.

Elektromiografia (EMG) pozwala ocenić funkcjonowanie mięśni i nerwów poprzez analizę ich aktywności elektrycznej. Hausmanowa-Petrusewicz była pionierką tej metody w Polsce. 

Po stażach w Strasburgu i Kopenhadze stworzyła pierwszą pracownię EMG, wprowadziła automatyzację i skomputeryzowaną analizę zapisów. Opracowany przez nią współczynnik nieregularności (IR) stał się międzynarodowym standardem oceny sygnału i umożliwił wcześniejsze wykrywanie chorób, w tym SMA.

Lekarz i człowiek

W 1983 r. do jej gabinetu trafił grafik po udarze. Poza diagnozą usłyszał także: „Medycyna medycyną, ale przede wszystkim pan sam sobie musi pomóc. Zbliża się wiosna – niech pan chwyci za szpadel i przekopie działkę”. Po latach wrócił do rysowania.

Podobną intuicję wykazała w leczeniu miastenii. Jej badania nad rolą grasicy i standaryzacją terapii znacząco obniżyły śmiertelność w Polsce. Wiele z wypracowanych wtedy zasad pozostaje aktualnych.

Dorobek profesor obejmuje ponad 400 publikacji oraz 43 monografie i rozdziały podręczników. Jej książka Choroby nerwowo-mięśniowe była pierwszym takim opracowaniem w Polsce.

Wychowała całe pokolenia lekarzy – promowała 60 doktoratów i liczne habilitacje. Ukształtowała standardy współczesnej polskiej neurologii.

Przestrzegała przed pychą. „Zdobywając wiedzę niedostępną dla innych, łatwo poczuć się jak wszechwiedzący czarownik. Odróżnijmy jednak dumę od pychy” – mówiła. Dziś, dzięki jej pracy i kontynuatorom, Polska należy do liderów badań przesiewowych noworodków w kierunku SMA. To najlepszy dowód trwałości jej dorobku.

Prof. Irena Hausmanowa-Petrusewicz (1917-2015) była jednym z filarów Polskiej Akademii Nauk. Jej droga w korporacji uczonych rozpoczęła się w 1986 r., kiedy została wybrana na członka korespondenta, a w 1998 r. uzyskała status członka rzeczywistego PAN. W 1987 r. powołała do życia Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Nerwowo-Mięśniowych w Instytucie Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej (IMDiK) PAN im. M. Mossakowskiego, którym kierowała przez kolejne dekady. Od 1989 r. Instytut ten stał się jej głównym miejscem pracy naukowej. Pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Komitetu Nauk Neurologicznych PAN oraz przewodniczącej Komisji Patologii Nerwowo-Mięśniowych. Aktywnie uczestniczyła w pracach Komitetu Biocybernetyki i Inżynierii Medycznej oraz Komitetu Nauk Fizjologicznych PAN. Zasiadała w radach naukowych IMDiK PAN oraz Instytutu Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej (IBIB) PAN. Za swoje dokonania otrzymała liczne nagrody Sekretarza Naukowego PAN oraz Wydziału VI Nauk Medycznych. W 2002 r. uhonorowano ją Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski z okazji 50-lecia PAN.

Najważniejsze źródła:

1. Andrzej Wróblewski, Nestorka polskiej neurologii, POLITYKA, 24 lutego 2010, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1502917,1,nestorka-polskiej-neurologii.read

2. Andrzej Wróblewski, Trzy filary prof. Hausmanowej, POLITYKA, 24 lutego 2010, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1503079,1,trzy-filary-prof-hausmanowej.read

3. W pracy jestem szczęśliwa, wywiad z prof. Ireną Hausmanową-Petrusewicz, ACADEMIA nr 2 (28) 2011

4. Archiwum PAN

• Nauki medyczne
• Polska Akademia Nauk