Umieją latać, żyją wyjątkowo długo i dobrze radzą sobie z zakażeniami wirusowymi. Nauka ma problem z nietoperzami, bo choć są najbardziej rozpowszechnioną grupą ssaków i znamy ponad 1500 ich gatunków, wciąż nie wiemy, skąd tak naprawdę się wzięły

Badanie opublikowane w Nature nieco przybliża nas do odpowiedzi. Praca powstała w ramach projektu Bat1K, którego celem jest odczytanie genomów wszystkich gatunków nietoperzy. Naukowcy przeanalizowali 103 gatunki reprezentujące wszystkie 21 znanych rodzin oraz dane dotyczące 44 gatunków kopalnych. Dzięki temu mogli odtworzyć pokrewieństwo między głównymi grupami i oszacować, gdzie żyli ich przodkowie.

Echolokacja już 50 mln lat temu

Wynik wyraźnie wskazuje na Europę. Według modelu wspólny przodek nietoperzy żył tu pod koniec paleocenu, około 65 mln lat temu. Prawdopodobieństwo europejskiego pochodzenia wyniosło 99,2 proc. Było to mniej więcej milion lat po wielkim wymieraniu sprzed 66 mln lat, które zakończyło epokę dinozaurów. Później kolejne linie nietoperzy rozprzestrzeniły się w Afryce, Azji, obu Amerykach i Australii.

Drugim ważnym wynikiem jest oszacowanie, kiedy latające ssaki wykształciły zdolność do echolokacji. Wiele nietoperzy wysyła bardzo wysokie dźwięki i nasłuchuje ich odbicia od otoczenia. Na podstawie echa potrafią określić położenie przeszkody albo zdobyczy, często w całkowitej ciemności.

W analizie ważne miejsce zajmuje Vielasia sigei – wymarły nietoperz znany ze skamieniałości sprzed około 50 mln lat. Budowa jego czaszki wskazuje, że korzystał z echolokacji generowanej w krtani. Nowa analiza umieszcza Vielasię w jednej z najstarszych znanych gałęzi nietoperzy.

Oznacza to, że echolokacja pojawiła się bardzo wcześnie, jeszcze przed rozdzieleniem głównych linii prowadzących do współczesnych gatunków. Autorzy nie twierdzą, że lot i echolokacja powstały dokładnie w tym samym czasie. Wyniki pokazują jednak, że obie cechy wykształciły się na samym początku istnienia tej grupy.

Po co odczytywać genomy wszystkich nietoperzy?

Drzewo pokrewieństwa jest potrzebne również do badania cech, które wyróżniają te zwierzęta na tle innych ssaków. Jedną z nich jest długowieczność. Niektóre niewielkie nietoperze żyją przez dziesięciolecia, choć u ssaków mały rozmiar zwykle wiąże się z krótszym życiem. Badaczy interesuje także ich odporność. Część gatunków może przenosić różne wirusy bez wyraźnych objawów choroby i ma nietypowe mechanizmy kontrolowania stanu zapalnego.

Porównywanie genomów wielu gatunków może pomóc znaleźć zmiany genetyczne związane z tymi cechami. Najpierw trzeba jednak wiedzieć, które gatunki są ze sobą blisko spokrewnione i które właściwości odziedziczyły po wspólnych przodkach. Bez tego łatwo pomylić przypadkowe różnice w DNA ze zmianami odpowiedzialnymi za konkretne przystosowanie.

Projekt Bat1K zakończył dopiero pierwszy etap prac. Kolejnym celem jest odczytanie genomów przedstawicieli wszystkich rodzajów, a później wszystkich żyjących gatunków nietoperzy. Nowe drzewo pokrewieństwa ma być punktem odniesienia dla tych porównań.

Źródła:
„Nature”, Reference genomes and fossils revise bat family phylogeny and biogeography, 23 września 2026

• Nauki biologiczne i rolnicze