Okruszek Wiedzy: Prof. Kossowska o psychologii w czasach niepewności

Żyjemy w świecie, gdzie kolejne kryzysy nie następują po sobie, lecz nakładają się jeden na drugi. Pandemia, wojna, zmiany klimatu, dezinformacja i erozja zaufania do instytucji tworzą stan permanentnego napięcia. Psychologia społeczna nie obiecuje prostych recept, ale pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego w takich warunkach ludzie podejmują decyzje, które z zewnątrz bywają niezrozumiałe

W najnowszym odcinku podcastu prof. Łukasz Okruszek rozmawia z prof. Małgorzatą Kossowską z Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierowniczką Zakładu Psychologii Społecznej o tym, co psychologia społeczna mówi o zaufaniu i decyzjach podejmowanych pod presją. 

„Niezależnie od tego, jakie procesy społeczne chcemy opisać i zrozumieć, na końcu tego wszystkiego jest człowiek” – podkreśla prof. Kossowska. Człowiek zanurzony jest w kontekście społecznym, kulturowym i emocjonalnym. To sprawia, że niepewność staje się doświadczeniem zbiorowym, a nie tylko indywidualnym problemem.

W takich warunkach rośnie zapotrzebowanie na proste wyjaśnienia i jednoznaczne odpowiedzi. Psychologia pokazuje jednak, że to właśnie wtedy łatwo o złudzenia poznawcze i fałszywe poczucie kontroli. „Lubimy się bać straszliwych, wielkich rzeczy, podczas gdy te, które rzeczywiście są niebezpieczeństwem, często nam umykają” – zauważa prof. Kossowska. Zamiast mierzyć się z realnymi, długotrwałymi zagrożeniami, uwaga przesuwa się ku spektakularnym scenariuszom, które porządkują lęk, ale niewiele wyjaśniają.

Niepewność uruchamia też strategie obronne. Jedne działają szybko, ale krótko – inne wolniej, za to trwale. „Wiemy, że angażowanie się w grupy mające dla nas znaczenie daje długofalowy efekt łagodzenia niepewności” – mówi prof. Kossowska. To wyjaśnia zarówno siłę wspólnot opartych na zaufaniu, jak i podatność na zamykanie się w bańkach informacyjnych, gdzie podzielanie poglądów staje się sposobem regulowania emocji, a nie dochodzenia do prawdy.

Psychologia społeczna ostrożnie podchodzi do obietnic, że wiedza naukowa może być bezpośrednio przełożona na polityczne decyzje czy gotowe instrukcje działania. „Odpowiedź ‘to zależy’ nie jest unikaniem odpowiedzi – jest uczciwa” – podkreśla badaczka. Zjawiska społeczne są zbyt złożone, by dało się je sprowadzić do jednego mechanizmu lub jednej rady, która zadziała zawsze i wszędzie.

Najnowszy odcinek podcastu Okruszek Wiedzy można znaleźć tutaj: