Matematyk z Polskiej Akademii Nauk, archeolog badający miejsca niemieckich zbrodni i biolog odkrywający, jak komórki rozpoznają zagrożenie – to tegoroczni laureaci Nagrody Narodowego Centrum Nauki, jednego z najbardziej prestiżowych wyróżnień dla naukowców młodszego pokolenia w Polsce

Nagrody otrzymali Piotr Achinger z Instytutu Matematycznego PAN, Dawid Kobiałka z Uniwersytetu Łódzkiego i Paweł Sikorski z Uniwersytetu Warszawskiego.

Nagrody NCN są przyznawane od 2013 roku za wybitne osiągnięcia w badaniach podstawowych. Co roku wyróżnia się troje naukowców reprezentujących nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce, nauki ścisłe i techniczne oraz nauki o życiu. Ich osiągnięcia muszą wnosić znaczący wkład w rozwój światowej nauki.

CZYTAJ TAKŻE

Nagroda NCN 2025: Święto młodej polskiej nauki

Ubiegłoroczni laureaci i badania, za które ich wyróżniono.

Tegoroczne nagrody wręczono 14 października na Zamku Królewskim na Wawelu. Uroczystość po raz pierwszy odbyła się w tym miejscu i była częścią obchodów 15-lecia Narodowego Centrum Nauki.

Matematyk z PAN bada niewidzialne kształty

Piotr Achinger zajmuje się geometrią algebraiczną, czyli dziedziną matematyki, która za pomocą równań opisuje obiekty geometryczne i bada ich właściwości.  NCN nagrodziło go za wyniki dotyczące szczególnych klas takich obiektów. „Tematem przewodnim są grupy podstawowe, matematyczne obiekty opisujące, w jaki sposób na danej przestrzeni można zawiązać sznurek. Jest to trudne zadanie, ponieważ we wszechświecie czystej algebry sznurek nie istnieje, a rozważane przestrzenie przypominają trochę chmury kosmicznego pyłu” – mówi laureat, cytowany w materiałach NCN.

Achinger jest autorem cyklu ośmiu prac, w których rozwiązał klasyczne problemy geometryczne w nowych, trudniejszych warunkach matematycznych. Udowodnił między innymi, że szeroka klasa badanych obiektów ma zaskakująco prostą strukturę. W jego badaniach spotykają się algebra, geometria, teoria liczb i topologia, czyli nauka o właściwościach przestrzeni. „Celem matematyki jest produkcja nie samych twierdzeń, lecz ludzkiego zrozumienia” – mówi.

Naukowiec uzyskał doktorat na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a habilitację w Instytucie Matematycznym PAN. Pracował również w Institut des Hautes Études Scientifiques we Francji. Od 2025 roku dzieli czas między Warszawę i Kijów, gdzie pracuje na niedawno utworzonym wydziale matematyki Kyiv School of Economics. Realizował i nadal realizuje projekty finansowane przez NCN oraz Europejską Radę ds. Badań Naukowych.

Archeolog, który odnajduje ofiary niemieckich zbrodni

Kiedy Dawid Kobiałka był dzieckiem, bawił się z kolegami w miejscu, do którego po latach wrócił jako archeolog. Pochodzi z Chojnic, a teren ten już podczas okupacji nazywano Doliną Śmierci. To właśnie tam Niemcy przeprowadzali masowe egzekucje Polaków podczas II wojny światowej. „To miejsce to krajobraz terroru. Tutaj w czasie II wojny światowej dochodziło do masowych rozstrzeliwań” – opowiada Kobiałka.

Badania prowadzone przez jego zespół doprowadziły do odnalezienia szczątków około 700 osób. Archeolodzy odkryli mogiły związane ze zbrodniami z 1939 i 1945 roku. Ich praca pozwoliła również odtworzyć nowe szczegóły dotyczące przebiegu egzekucji.

CZYTAJ TAKŻE

System grantowy NCN na granicy wydolności

Dlaczego dobre projekty coraz częściej pozostają bez finansowania?

Jednego z najważniejszych odkryć dokonano w 2024 roku. Jesienią 1939 roku na Pomorzu Gdańskim Niemcy mordowali między innymi osoby chore psychicznie. W 1944 roku, w ramach operacji Aktion 1005, próbowali zatrzeć ślady zbrodni, wydobywając i paląc ciała ofiar. Grób odnaleziony pod Chojnicami w 2024 roku jest jedynym znanym grobem tych ofiar, który nie został zniszczony.

Zespół Kobiałki prowadził badania także w Lesie Szpęgawskim, nad jeziorem Borówno oraz w dawnym kompleksie obozowym Lamsdorf w Łambinowicach. W tym ostatnim miejscu udało się zidentyfikować wszystkich 60 włoskich jeńców zmarłych w latach 1943–1944. Badacze dotarli do części ich potomków, a na prośbę niektórych rodzin szczątki przewieziono do Włoch.

Łącznie międzynarodowy zespół kierowany przez Kobiałkę odnalazł, udokumentował i przebadał szczątki ponad tysiąca osób zamordowanych podczas II wojny światowej. W pracach uczestniczą archeolodzy, historycy, prokuratorzy, wolontariusze i lokalne społeczności. Badania obejmują również rozmowy ze świadkami i mieszkańcami miejsc zbrodni. „Rozwijamy ideę archeologii masowych zbrodni jako wielowymiarowego, wielopoziomowego podejścia interdyscyplinarnego, które ma zaoferować nowy sposób mówienia o trudnym dziedzictwie II wojny światowej i jego dokumentowania” – mówi Kobiałka.

Laureat jest związany z Uniwersytetem Łódzkim. Doktorat obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracował także w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Jego badania finansują między innymi NCN i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Biolog rozszyfrowuje język RNA

Kiedy do komórki dostaje się wirus, jednym z sygnałów ostrzegawczych może być pojawienie się dwuniciowego RNA. Komórki umieją rozpoznawać takie cząsteczki i uruchamiać mechanizmy obronne. Dwuniciowe RNA powstaje jednak również naturalnie w naszych komórkach, dlatego organizm musi odpowiednio reagować na jego różne rodzaje. Tym zajmuje się Paweł Sikorski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. „RNA towarzyszy mi właściwie przez całą moją drogę naukową. W swoich badaniach staram się zrozumieć, w jaki sposób komórki rozpoznają RNA i jak na nie reagują” – mówi naukowiec.

Sikorski wykazał, że komórka może odmiennie reagować na cząsteczki dwuniciowego RNA o różnych właściwościach. Poszczególne mechanizmy obronne mogą przy tym działać niezależnie od siebie. Na przykład rozpoznanie RNA może uruchomić sygnał zapalny bez jednoczesnego zatrzymania produkcji białek czy niszczenia cząsteczek RNA. To ma to znaczenie dla działania odporności wrodzonej, czyli pierwszej linii obrony organizmu przed zakażeniami. Zbyt silna reakcja może uszkadzać własne komórki i przyczyniać się do rozwoju chorób autoimmunologicznych, w których układ odpornościowy atakuje organizm. „Staramy się więc zrozumieć ten swoisty język RNA i określić, które właściwości cząsteczki decydują o tym, jak zareaguje na nią komórka” – wyjaśnia Sikorski.

CZYTAJ TAKŻE

Chemiczne węzły, rotaksany i trzepotanie

Poznaj wcześniejszego laureata NCN i jego badania cząsteczek.

Odkrycia mogą również pomóc w projektowaniu nowych terapii opartych na RNA. „Wiedza zdobyta dzięki naszym badaniom pozwala nie tylko lepiej zrozumieć podstawowe mechanizmy biologii komórki, ale również bardziej świadomie projektować terapeutyki oparte na RNA” – podkreśla laureat.

Paweł Sikorski kieruje Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia naukowe będące podstawą habilitacji. Dotychczas kierował pięcioma projektami finansowanymi przez NCN. „W nauce najbardziej fascynuje mnie moment, kiedy wynik eksperymentu zmusza nas do spojrzenia na problem inaczej, niż początkowo zakładaliśmy. Właśnie wtedy najczęściej pojawiają się najciekawsze pytania” – mówi Sikorski.