Podziały polityczne w Europie przebiegają nie tylko między młodszymi i starszymi pokoleniami. Coraz wyraźniejsza linia dzieli także młode kobiety i mężczyzn: te pierwsze częściej skłaniają się ku bardziej liberalnym poglądom, zwłaszcza w kwestiach klimatu i imigracji. Badania pokazują, że europejską polaryzację coraz silniej kształtuje splot trzech czynników: pokolenia, płci i regionu.

Korzystając z danych European Social Survey, którym kieruję od 2013 roku, mój zespół sprawdził, na ile te twierdzenia są zgodne z rzeczywistością. Przeanalizowaliśmy długoterminowe trendy w Europie Wschodniej, Zachodniej i Północnej w latach 2002–2023, przyglądając się orientacji politycznej, obawom związanym ze zmianą klimatu oraz stosunkowi do imigracji. We wszystkich grupach krajów młodsi respondenci konsekwentnie lokują się bardziej na lewo na skali orientacji politycznej niż starsi.

O ile jednak poglądy polityczne starszych respondentów w Europie Północnej i Zachodniej pozostawały stosunkowo stabilne, o tyle w Europie Wschodniej obserwowaliśmy większe wahania i wyraźniejsze przesunięcie w prawo w ostatnich rundach badania. Jednocześnie jednak młodsi respondenci w Europie Wschodniej przesuwają się w przeciwnym kierunku. Sugeruje to pojawianie się w regionie wyraźniejszego podziału pokoleniowego pod względem orientacji politycznej.

Również różnice między kobietami i mężczyznami w poglądach politycznych są silnie zależne od wieku. Wśród starszych respondentów kobiety i mężczyźni na ogół podobnie zmieniają swoje pozycje ideologiczne w czasie. Wśród młodszych grup różnice między płciami są jednak znacznie większe. Najwyraźniej widać to w Europie Północnej. Młode kobiety konsekwentnie sytuują się tam bardziej na lewo niż młodzi mężczyźni. Z kolei w Europie Wschodniej młodzi mężczyźni i kobiety z czasem wydają się pod względem ideologicznym nieco do siebie zbliżać – choć młode kobiety nadal pozostają bardziej lewicowe.

Poglądy polityczne młodych kobiet, szczególnie w Europie Zachodniej, wykazują też większe wahania między kolejnymi rundami badania. Zmiany te zbiegały się z ważnymi wydarzeniami politycznymi i gospodarczymi, w tym z niewielkim przesunięciem w prawo w okresie globalnego kryzysu finansowego w 2008 roku oraz przesunięciem w lewo podczas pandemii COVID-19 w 2020 roku.

We wszystkich regionach, rundach badania i grupach wiekowych kobiety konsekwentnie wyrażały większe obawy związane ze zmianą klimatu niż mężczyźni. Skala tej różnicy zależy jednak od regionu i wieku.

Między pokoleniami widzimy umiarkowane różnice w poziomie obaw klimatycznych. Nasze wyniki nie potwierdzają jednak konsekwentnie powszechnego przekonania, że młodzi ludzie martwią się zmianą klimatu bardziej niż starsze pokolenia. W Europie Wschodniej i Zachodniej starsi respondenci często deklarowali poziom obaw równy młodszym grupom lub nawet nieco wyższy. Ogólnie rzecz biorąc, obawy związane ze zmianą klimatu wydają się stabilne albo stopniowo maleją w większości grup demograficznych. O ile jednak różnice między kobietami i mężczyznami w starszych grupach wiekowych pozostają stosunkowo niewielkie, o tyle wśród młodszych respondentów są znacznie większe – szczególnie w Europie Północnej.

Młode kobiety w tym regionie są jedyną grupą, w której obawy związane ze zmianą klimatu wykazują niewielki trend wzrostowy. Odzwierciedla to rosnącą różnicę między młodymi mężczyznami i młodymi kobietami. Poziom obaw klimatycznych wśród młodych mężczyzn spada, podczas gdy wśród młodych kobiet pozostaje stabilny lub nieznacznie rośnie.

W Europie Wschodniej i Zachodniej poziom obaw jest bardziej zbliżony między grupami wieku i płci, a zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn w ostatnich latach obserwujemy spadek niepokoju związanego ze zmianą klimatu.

Łącznie wyniki te sugerują, że obawy związane ze zmianą klimatu nie są silnie podzielone wzdłuż granic pokoleniowych. Znacznie większe znaczenie mają różnice między kobietami i mężczyznami w młodszych grupach wiekowych, szczególnie w Europie Północnej.

Stosunek do imigracji różni się bardziej między regionami niż wyłącznie między płciami i pokoleniami. W Europie Wschodniej nastawienie do migrantów zmieniało się w czasie silniej niż w pozostałych regionach.

Tolerancja wobec imigracji w Europie Wschodniej spadła w okresie kryzysu migracyjnego w latach 2015–2016. Około 2020 roku widoczny jest z kolei wyraźny, choć stosunkowo krótkotrwały wzrost tolerancji.

Ten zmienny wzorzec może odzwierciedlać zmieniający się kontekst polityczny i społeczny, w tym pandemię COVID-19 oraz późniejsze przemieszczenia Ukraińców po rozpoczęciu wojny w 2022 roku. Może też częściowo wynikać z tzw. efektu trybu badania, czyli różnic w odpowiedziach zależnych od tego, czy w badaniu uczestniczy ankieter. W Europie Północnej i Zachodniej stosunek do imigracji pozostawał stosunkowo stabilny i – co może zaskakiwać wobec antyimigracyjnej retoryki części mediów i polityków – z czasem staje się na ogół bardziej pozytywny.

Wśród starszych respondentów różnice między kobietami i mężczyznami w stosunku do imigracji są stosunkowo niewielkie we wszystkich regionach, a ich opinie zmieniają się w bardzo podobny sposób. Różnice ze względu na płeć pozostają jednak wyraźne wśród młodszych grup.

Młode kobiety w Europie Północnej konsekwentnie wykazują znacznie większą tolerancję wobec migrantów niż młodzi mężczyźni. Wpisuje się to w szerszy wzorzec rosnącego podziału ze względu na płeć w poglądach młodych ludzi w tym regionie.

Ogólnie nasze wyniki pokazują, że polaryzacja polityczna w Europie rzeczywiście ma wymiar pokoleniowy. Nie jest jednak kształtowana wyłącznie przez wiek. Poglądy polityczne Europejczyków coraz częściej wynikają ze współdziałania trzech czynników: pokolenia, płci i regionu.

Arytkuł How polarised is European politics? Here’s how your generation, gender and where you live affect what you believe ukazał się w serwisie The Conversation. 

• Nauki humanistyczne i społeczne