W cieniu iglicy. Polska Akademia Nauk i początki w Pałacu Kultury

22 lipca przypada 70. rocznica ukończenia i oficjalnego otwarcia Pałacu Kultury i Nauki. Gmach ten nierozerwalnie związany jest z historią Polskiej Akademii Nauk

Pałac Kultury i Nauki (PKiN) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych budynków w Polsce. Budowany w latach 1952-1955 miał być symbolicznym „darem narodu radzieckiego dla narodu polskiego”. 

PAN pojawiła się już na placu budowy PKiN, gdzie pod kierunkiem Stanisława Hampela działała stacja naukowo-badawcza, będąca pomocniczą jednostką naukową Wydziału IV Nauk Technicznych PAN. O tym, że Polska Akademia Nauk właśnie w Pałacu będzie miała swoją siedzibę zdecydowano przed ukończeniem jego budowy. Dzięki temu już w maju 1955 r. doszło do „przeprowadzki” z warszawskiego Pałacu Staszica i przy placu Defilad siedzibę znalazły nie tylko władze PAN, ale również kilka jednostek Akademii, wśród nich Biblioteka PAN, o której niedawno pisaliśmy. 

W 1955 r. trwała pierwsza kadencja władz PAN (8 kwietnia 1952-20 października 1955). Prezesem był prof. Jan Dembowski, wiceprezesami prof. Kazimierz Nitsch,  prof. Wacław Sierpiński,  prof. Witold Wierzbicki, zaś funkcję sekretarza naukowego pełnił prof. Henryk Jabłoński. Akademia liczyła wówczas cztery wydziały: Wydział I Nauk Społecznych, Wydział II Nauk Biologicznych, Wydziału II Nauk Matematyczno-Fizycznych i Wydział IV Nauk Technicznych. 
 

W 1952 r. Prezydent PRL powołał 34 członków rzeczywistych, 73 korespondentów i 41 członków tytularnych, którzy zostali zaproponowani przez powołaną podczas I Kongresu Nauki Polskiej Komisję Organizacyjną. Dwa lata później skład Akademii uzupełniło 22 nowych członków korespondentów i ośmiu członków zagranicznych, w tym Irena i Fryderyk Joliot-Curie. W 1955 r. liczba członków krajowych Akademii wynosiła 153, zaś zagranicznych – ośmiu. 

Wśród ówczesnych członków Akademii byli między innymi:

• Kazimierz Kuratowski – matematyk, specjalista w dziedzinie topologii i teorii mnogości.
• Wacław Sierpiński – matematyk, znany z prac w teorii liczb, teorii mnogości i topologii.
• Hugo Steinhaus – matematyk, współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej, specjalista w analizie matematycznej i teorii prawdopodobieństwa.
• Leopold Infeld – fizyk teoretyczny, współpracownik Alberta Einsteina, znany z równań Infelda-Einsteina.
• Natalia Gąsiorowska-Grabowska – biolożka i zoolożka, zajmująca się badaniami nad fauną Polski, szczególnie owadami.
• Ludwik Hirszfeld – mikrobiolog i immunolog, pionier badań nad grupami krwi.
• Oskar Lange – ekonomista, znany z teorii ekonomii socjalistycznej i prac nad rachunkiem ekonomicznym.
• Tadeusz Kotarbiński – filozof, logik, twórca prakseologii i przedstawiciel szkoły lwowsko-warszawskiej.
• Jerzy Kuryłowicz – językoznawca, indoeuropeista, znany z prac nad strukturą języka.
• Kazimierz Ajdukiewicz – filozof i logik, przedstawiciel szkoły lwowsko-warszawskiej, zajmował się epistemologią i semiotyką.
• Kazimierz Michałowski – archeolog i egiptolog, twórca polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej.
• Stanisław Mazur – matematyk, współpracownik Stefana Banacha, znany z wkładu w analizę funkcjonalną.
• Wojciech Rubinowicz – fizyk teoretyczny, znany z prac nad teorią promieniowania i mechaniką kwantową.
• Władysław Szafer – botanik i ekolog, pionier ochrony przyrody w Polsce.
• Wojciech Świętosławski – chemik fizyczny, specjalista w dziedzinie termochemii i kalorymetrii.
• Kazimierz Nitsch – językoznawca, dialektolog, jeden z twórców polskiej dialektologii.
• Juliusz Kleiner – historyk literatury, znawca romantyzmu i twórczości Mickiewicza.
• Teodor Marchlewski – biochemik, pionier badań nad chlorofilem i barwnikami roślinnymi.
• Kazimierz Michałowski – archeolog i egiptolog, twórca polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej.
• Tadeusz Lehr-Spławiński – językoznawca, slawista, badacz języków słowiańskich.

W ciągu pierwszych trzech działalności w strukturze Polskiej Akademii Nauk znalazło się wiele jednostek naukowych. Na koniec 1954 r. Akademia składała się już z sieci 61 placówek. Za granicą PAN prowadziła przejęte po Polskiej Akademii Umiejętności Stację Naukowe w Rzymie i Paryżu oraz Bibliotekę w Rzymie. W 1955 r. funkcjonowały także Biblioteki PAN w Warszawie, w Krakowie, we Wrocławiu im. Ossolińskich, w Kórniku oraz w Gdańsku, a także Archiwum PAN w Warszawie oraz Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie. Od końca 1952 r. PAN dysponowała czterema drukarniami naukowymi w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie. Pierwszymi czasopismami Akademii były Biuletyn PAN (red. nacz. Kazimierz Kuratowski) oraz kwartalnik Nauka Polska (red. nacz. Józef Chałasiński) 

W 1953 r. po raz pierwszy siedem osób z Wydziału I PAN uzyskało tytuł profesora zwyczajnego, a dwie osoby z Wydziału III PAN – profesora nadzwyczajnego. Dwa lata później, po raz pierwszy w Polskiej Akademii Nauk, nadano czterem uczonym w Instytucie Matematycznym PAN stopień naukowy doktora nauk.

Więcej o historii PAN

• aktualności
• Polska Akademia Nauk
• popularyzacja