Czytasz artykuł w trybie offline
Prof. Rychard o wolności nauki i politycznej presji
Prof. Andrzej Rychard
W nauce nie powinno być miejsca na „naszość”, wygodne milczenie ani służalczość wobec władzy. Prof. Andrzej Rychard opowiada o wolności akademickiej, odpowiedzialności uczonych i tym, jak bronić standardów, gdy nauka staje się przedmiotem politycznej presji
Academia: Jakiś czas temu mieliśmy głośną sprawę obrony doktoratu, który uzyskał trzy pozytywne recenzje, ale komisja nie zarekomendowała nadania stopnia. Trzy osoby opowiedziały się za, trzy przeciw, a cztery wstrzymały się od głosu. Co oznacza takie wstrzymanie się? Wyraża wątpliwości czy raczej pozwala uniknąć odpowiedzialności?
Prof. Andrzej Rychard: Z czysto teoretycznego punktu widzenia możliwe są oba motywy. Mam jednak zastrzeżenia do możliwości wstrzymywania się od głosu w tego rodzaju procedurach, bo jest to kategoria, której zastosowanie rodzi później uzasadnione pytania. Nie mogę oczywiście wykluczyć, że istniały istotne wątpliwości i członkowie komisji rzeczywiście nie wiedzieli, czy opowiedzieć się za, czy przeciw. Wydaje mi się jednak, że sprawa nadania doktoratu powinna zostać rozstrzygnięta jednoznacznie. Dlatego uważam, że możliwość wstrzymywania się od głosu – jeśli jest formalnie dopuszczalna – powinna zostać wyeliminowana. Być może w takiej sytuacji bardziej odpowiedzialnym rozwiązaniem byłoby wycofanie się z pracy w komisji niż wybór opcji „wstrzymuję się”.
Atmosfera wokół tej obrony była napięta, bo doktorant jest osobą znaną. Jak duży wpływ na decyzje naukowców może mieć presja opinii publicznej?
Obrona jest publiczna, ale zwykle niemal nikt na nią nie przychodzi poza najbliższą rodziną doktoranta. Tym razem mieliśmy sytuację odwrotną, co wytwarzało pewnego rodzaju presję. To może utrudniać prowadzenie obrony w poważnej i skupionej atmosferze. W takich sytuacjach wszyscy członkowie komisji i recenzenci muszą jeszcze wyraźniej pamiętać, że zostali powołani do niezależnego osądu. Nauka ma dobre mechanizmy oceniania i samooczyszczania.
Cała światowa nauka nieustannie funkcjonuje w dwóch rolach: czasami nas recenzują, a czasem my recenzujemy innych. Mechanizm oceniania przez równych sobie uczonych wymyślono wiele lat temu i właściwie nie mamy niczego lepszego.
Środowisko naukowe jest jednak stosunkowo niewielkie. Ci sami ludzie współpracują, wspólnie prowadzą badania, recenzują swoje prace i ubiegają się o granty. Gdzie przebiega granica między środowiskową solidarnością a obowiązkiem krytyki? Czy współpraca nie sprzyja przymykaniu oczu na błędy kolegów?
Standardy są nieprzekraczalne. Solidarność dotyczy dobrej współpracy badawczej, ale polega również na tym, że wszyscy przestrzegamy tych samych standardów. Kategoria „naszości” nie powinna mieć w nauce miejsca. Wiem, że mówię trochę o świecie idealnym, ale nauka powinna być posłuszna wyłącznie dążeniu do prawdy.
Wybitny polski socjolog Stanisław Ossowski mówił wiele lat temu, że naukowiec to człowiek, dla którego zawodowym obowiązkiem jest nieposłuszeństwo wobec wszelkich autorytetów. Podkreślał, że nie wolno być posłusznym ani synodowi, ani komitetowi, ani ministrowi, ani cesarzowi, ani Panu Bogu.
Ossowski taki właśnie był. O tym, że tak powinno być, przypominał również wybitny historyk idei, nieżyjący już Jerzy Jedlicki.
Socjologia, którą studiowałem w czasach komunizmu – rozpocząłem studia w 1969 roku, a ukończyłem w 1974 – była pewnego rodzaju enklawą wolności naukowej. Był to pierwszy nabór po Marcu 1968 roku. Socjologia została wtedy przetrzebiona, wielu wybitnych osób już w niej nie było, ale mimo wszystko zachowała swego ducha. Dla mnie szokiem było to, jak ci, którzy pozostali – chociażby Klemens Szaniawski czy Stefan Nowak – pilnowali standardów naukowych. Było to również zaskakujące w porównaniu ze szkołą średnią, która, co tu dużo mówić, funkcjonowała w nieco innej atmosferze.
W polskiej nauce istnieje długa tradycja sprzeciwiania się władzy, zarówno w czasach PRL, jak i wcześniej. Czy coś z tego etosu jeszcze przetrwało?
Przetrwało. Mogę to stwierdzić nawet z pewną dumą – zarówno ze względu na doświadczenia mojego instytutu, jak i postawę władz Polskiej Akademii Nauk oraz całego środowiska naukowego. Kiedy ówczesny minister nauki Przemysław Czarnek uznał, że wypowiedź jednej z naszych badaczek, prof. Barbary Engelking, jest nie do przyjęcia, postanowił pozbawić nas części finansowania. Prof. Engelking, opierając się na faktach, pokazała, że – mówiąc najbardziej eufemistycznie – Polacy nie tylko licznie ratowali Żydów podczas wojny, lecz zdarzały się zachowania zupełnie odmienne. Minister wstrzymał nam około 800 tys. zł. Była to dla instytutu bardzo znacząca suma.
Reakcja prezesa PAN, prof. Marka Konarzewskiego, była natychmiastowa. Wraz z wiceprezesem Aleksandrem Welfem i nieżyjącym już ówczesnym kanclerzem Akademii, dr. Rafałem Wierzchosławskim, zaproponował nam wsparcie finansowe w formie pożyczki. Zareagowało również środowisko naukowe – zarówno Wydział I PAN, jak i środowiska pozaakademickie. Powstało ponad sto listów w obronie naszego instytutu.
Zorganizowałem także akcję zbierania indywidualnych darowizn. Co ciekawe, spotkała się ona z pewną krytyką wewnątrz instytutu. Część kolegów mówiła: „Jak to? Przecież w ten sposób zwalniamy państwo z odpowiedzialności. Nie możemy tego robić”. Akcja odegrała jednak istotną rolę, ponieważ była również sposobem poinformowania szerszej opinii publicznej o tym, co się wydarzyło. W ciągu dwóch tygodni zebraliśmy kilkadziesiąt tysięcy złotych.
Jednocześnie, korzystając z rad wybitnych prawników, zaczęliśmy podejmować działania prawne. I co się stało? Minister Czarnek przekazał nam pieniądze. O ile bardzo głośno uzasadniał, dlaczego ich nie przyznał, o tyle oddał je po cichu.
Chcesz dostawać najciekawsze teksty Academii PAN?
Zapisz się na newsletter „Nauka i odkrycia”. Najciekawsze badania, odkrycia i rozmowy z naukowcami — prosto na Twoją skrzynkę.
Interesują Cię inne tematy? Wybierz newslettery →
Prawie gotowe
Sprawdź skrzynkę i potwierdź zapis
Wysłaliśmy Ci wiadomość od Academia PAN. Bez kliknięcia przycisku „Potwierdzam” zapis nie zostanie zakończony.
Nie widzisz wiadomości? Odczekaj kilka minut i sprawdź także foldery Spam, Oferty lub Inne.
Później zwracaliśmy ludziom indywidualne darowizny. Było to nawet zabawne, bo niektórzy pytali: „Dlaczego oddajecie? Za mało wpłaciłem? Wcale nie chcę, żebyście oddawali!”. Musieliśmy to jednak zrobić. Myślę, że ten przypadek pokazuje, jak środowisko naukowe potrafi przypomnieć sobie o swoich wartościach.
Uczestniczyłem również w dyskusji panelowej zorganizowanej przez jeden z czołowych uniwersytetów amerykańskich i poświęconej zagrożeniom dla wolności nauki. Zostałem zaproszony właśnie dlatego, że znałem ten przypadek z własnego doświadczenia. Byli tam także przedstawiciele Turcji, Węgier i jednego z państw Ameryki Łacińskiej. Kiedy słuchałem ich opowieści, miałem wrażenie, że to, co się wydarzyło u nas, było niczym w porównaniu z siłą zagrożeń dla wolności nauki w tamtych krajach, także w Stanach Zjednoczonych. To proces zachodzący w różnych częściach świata. Środowisko naukowe musi się mu solidarnie przeciwstawiać.
Wydaje mi się, że w sytuacjach zagrożenia rzeczywiście tak się dzieje. Niewątpliwie jednak rozmaite podziały ideologiczne i polityczne przenikają również do środowiska naukowego. Nauka jest podzielona w wielu kwestiach obecnych w debacie publicznej. Przedstawiciele nauk humanistycznych i społecznych zajmują bardzo różne stanowiska na przykład wobec polityki Izraela. Pojawiają się w tej sprawie rozmaite oświadczenia. Sam mam na ten temat bardzo wyraźny pogląd. Dostrzegając skalę dramatu ludności w Gazie, absolutnie nie uważam jednak, by Izrael dopuszczał się tam ludobójstwa. Jeżeli doszło tam do ludobójstwa, to moim zdaniem dopuścił się go wyłącznie Hamas 7 października 2023 roku. Wiem jednak, że nie jest to pogląd podzielany przez wszystkich.
Naukowcy są często proszeni o podpisywanie różnych listów i oświadczeń, nie tylko w tej sprawie. Sam w życiu otrzymałem wiele takich propozycji. Pierwsze jeszcze w czasach komunizmu. Pamiętam, jak ówczesne władze Akademii zwracały się do nas, byśmy podpisywali jakieś oświadczenia popierające stanowisko władz PAN w sprawie zwolnienia z pracy Bronisława Geremka. Tego akurat nie chciałem podpisać i za karę nie dostałem paszportu na wyjazd. Muszę jednak powiedzieć, że środowisko było wówczas takie, iż problemy z cenzurą czy paszportem – nie chcę idealizować tamtych czasów – mogły wręcz budować opinię: „O, ten człowiek zachowuje się przyzwoicie”. Krótko mówiąc, nie wpływało to negatywnie na prestiż naukowca w środowisku.
Wracając do listów i udziału w debatach publicznych, uważam, że decyzja o podpisaniu lub niepodpisaniu oświadczenia nie jest zero-jedynkowa. Są listy, które podpisałem z pełnym przekonaniem, i takie, których zdecydowanie nie podpisałem. Są też takie, wobec których miałem mniej jednoznaczny stosunek. Wszystko to jest w pewnym stopniu stopniowalne.
Przypominam o tym, ponieważ uczeni są obecni w debatach publicznych, ale nie oznacza to i chyba nigdy nie oznaczało, że mają jednolite poglądy na wszystkie sprawy. Myślę jednak, że w kwestiach wolności obywatelskich i dążenia do prawdy istnieje między nimi duża zgodność.
Dlatego gdy słyszymy tego samego polityka, z którym IFiS miał pewne przejścia, jak zapowiada, że po objęciu władzy zajmie się komitetami PAN, a przede wszystkim Komitetem Nauk Prawnych, ponieważ uważa go za bardzo upolitycznioną jednostkę, myślę sobie, że trzeba wiele zrobić, aby nie miał szans dotrzymać słowa.
Czy naukowcy, którzy mają wiedzę istotną dla społeczeństwa, mają obowiązek zabierać głos w ważnych sprawach, nawet jeśli narażają się przez to na ataki? Myślę choćby o klimatologach czy lekarzach podczas pandemii. Czy uczony ma prawo zamknąć się w laboratorium i powiedzieć, że interesują go wyłącznie badania?
W Polskiej Akademii Nauk bardzo prężnie działa zespół zajmujący się klimatem, a ja sam byłem członkiem interdyscyplinarnego zespołu doradczego do spraw COVID-19, utworzonego przez ówczesnego prezesa Akademii Jerzego Duszyńskiego. Uznaliśmy, że to nasza powinność. Przyjęliśmy również zasadę, że będziemy komunikować się przede wszystkim ze społeczeństwem, a nie z władzą. Publikowaliśmy krótkie oświadczenia kierowane do ludzi. Wskazywaliśmy na rozmaite zagrożenia, między innymi na rosnącą siłę i coraz lepszą organizację środowisk antyszczepionkowych. Było to dla mnie niezwykle budujące doświadczenie.
W życiu miałem właściwie dwa podobne doświadczenia, związane z wykorzystaniem mojej wiedzy jako specjalisty od społeczeństwa. Pierwsze dotyczyło właśnie zespołu do spraw COVID-19. Drugie, znacznie wcześniejsze, wiązało się z pracą w zespole doradczym Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. Powstał on na przełomie 1989 i 1990 roku, po zwycięstwie Solidarności w pierwszych częściowo wolnych wyborach parlamentarnych. Kierował nim nieżyjący już prof. Edmund Wnuk-Lipiński . Była to bardzo satysfakcjonująca praca, ponieważ mieliśmy poczucie, że robimy coś ważnego.
Zabieranie głosu w ważnych sprawach publicznych jest powinnością naukowców. Największa powinność pojawia się chyba wtedy, gdy nikt nie prosi nas o zdanie, ale sami czujemy, że coś jest nie w porządku i powinniśmy zabrać głos.
W tego rodzaju działaniach jest jednak jeszcze coś, na co zawsze staram się zwracać uwagę. Amerykański socjolog Alvin Gouldner pisał on o konieczności zachowania pewnej integralności w postawie nieposłuszeństwa. Pozwolę sobie przytoczyć fragment jego tekstu: „Nie jest radykałem człowiek, który może wyrażać poparcie dla Black Power lub oskarżać amerykański imperializm w Ameryce Łacińskiej czy Wietnamie, a który jednocześnie występuje w roli sykofanta wobec byle władzy na swoim uniwersytecie. Nie jest radykałem człowiek, który ma pełne usta frazesów o konieczności rewolucji za granicą, a który gotów jest karać buntowników wśród własnych studentów. Nie jest radykałem uczony akademicki, który dosadnie przeklina i oskarża prezydenta Stanów Zjednoczonych, a służalczo łasi się do dziekana wydziału”.
To rzecz, o której zawsze powinniśmy pamiętać. W powinności nieposłuszeństwa, którą wywiodłem tu od Ossowskiego na gruncie polskim – choć przecież jest to postulat tak stary jak sama nauka – musi być również pewien rodzaj integralności. Nie można krytykować prezydenta jakiegokolwiek kraju, kimkolwiek by był, a jednocześnie służalczo łasić się do władz własnego uniwersytetu.
Tylko łatwiej przyjmować takie postawy z pozycji profesora o ustalonej pozycji. Doktorant, który dopiero zaczyna karierę i zastanawia się, czy będzie miał z czego żyć, znajduje się w zupełnie innej sytuacji.
Doktorant może chodzić na rozmaite manifestacje i popierać jedną czy drugą stronę politycznego sporu, a jednocześnie może czuć się znacznie bardziej ograniczony instytucjonalnie, gdy przychodzi do krytykowania władz własnej uczelni. Muszę jednak powiedzieć, że mam również doświadczenia pokazujące coś innego. Przez wiele lat, zanim zostałem dyrektorem Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, kierowałem naszą Szkołą Nauk Społecznych, kształcącą doktorantów. Pamiętam, jak społeczność doktorska potrafiła się znakomicie organizować. Zresztą robi to do dziś.
Jako szef szkoły miewałem z doktorantami trudne rozmowy i bardzo ostre dyskusje. Niezależnie od tego, jak trudne były, nigdy nie widziałem u nich obawy przed otwartym przedstawianiem własnych argumentów. Może wynika to również z tego, że mamy do czynienia z socjologią i filozofią, czyli z ludźmi, którzy wiedzą, jak bronić swoich racji. Istnieje więc pewna skłonność młodych ludzi do samoorganizacji. Przykładem mogą być działania studentów Uniwersytetu Warszawskiego, którzy ostatnio doprowadzili do likwidacji tej luksusowej niby-stołówki. Działanie zbiorowe oraz wsparcie grupy zawsze dają siłę.
Czy można tak przebudować system nauki, żeby ludziom łatwiej było zachowywać się przyzwoicie? Żeby sprzeciw wobec nieprawidłowości nie wymagał za każdym razem szczególnej odwagi?
To bardzo trudne. Z jednej strony dziś łatwiej jest zabierać publicznie głos dzięki internetowi. Z drugiej – dzięki niemu znacznie łatwiej zachowywać się publicznie nieprzyzwoicie. Jeśli myślimy o ułatwieniach w postaci możliwości uczestniczenia w debacie publicznej, właściwie trudno wyobrazić sobie większe możliwości niż te, które mamy obecnie.
Media nazywane w Polsce – moim zdaniem błędnie – społecznościowymi są czymś znacznie szerszym. Angielskie social media oznacza media społeczne. Słowo „społecznościowe” sugeruje natomiast, że ja ze szwagrem w Kielcach i dwoma sąsiadami tworzymy jakąś małą społeczność i rozmawiamy ze sobą. Tymczasem ja, szwagier i dwaj sąsiedzi z Kielc możemy jednocześnie rozmawiać z kimś w Los Angeles. To komunikacja globalna, społeczna w znacznie szerszym znaczeniu tego słowa. To daje ogromną siłę. Może to być jednak wykorzystywane również do siania nienawiści, dezinformacji i wszystkiego, co nie opiera się na prawdzie.
Nie sądzę więc, abyśmy byli w stanie stworzyć techniczne możliwości komunikowania się istotnie lepsze od tych, które już mamy. Chodzi raczej o to, czy dysponujemy instrumentami pozwalającymi rozpoznawać, co służy słusznej sprawie, a co jej szkodzi.
Wróćmy do obrony doktoratu, od której zaczęliśmy rozmowę. Zorganizowanie tak wielu osób było przecież możliwe między innymi dzięki nowym mediom.
Nie twierdzę, że wszyscy, którzy uczestniczyli w tej obronie, występowali w złej sprawie. Mogli po prostu chcieć dowiedzieć się, jak wygląda sytuacja. Widzimy jednak, że dzięki nowym mediom można zorganizować tak duże wydarzenie. Młodzi ludzie mają dostęp do tych narzędzi. Powiedziałbym nawet, że szczególnie dobrze potrafią z nich korzystać. Radzą sobie z nimi lepiej ode mnie i zapewne znacznie skuteczniej budują tak zwane zasięgi. Problem nie polega więc na wymyśleniu nowego kanału komunikacji. Chodzi o to, czy istnieją mechanizmy, które mogą dbać o pewną „czystość” tego kanału – o to, abyśmy potrafili rozpoznawać, co jest prawdą, a co fałszem.
W sytuacji upadku autorytetów i podziałów ideowych oraz politycznych przebiegających przez cały świat, a nie tylko przez Polskę, nie znajduję na to jasnej odpowiedzi. Być może taką siłą może być również coś, co państwo robicie.
Prof. Andrzej Rychard – socjolog, członek korespondent Polskiej Akademii Nauk, były wieloletni dyrektor Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Specjalizuje się w socjologii instytucjonalnej oraz socjologii polityki i gospodarki. Absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie studiował w latach 1969–1974. Z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN jest związany od początku kariery naukowej. Kierował nim w latach 1991–2000 i 2012–2025. Przez wiele lat kierował również Szkołą Nauk Społecznych IFiS PAN. Na przełomie 1989 i 1990 roku uczestniczył w pracach zespołu doradczego Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. Był członkiem interdyscyplinarnego zespołu doradczego do spraw COVID-19 przy prezesie PAN.
„Zabieranie głosu w ważnych sprawach publicznych jest powinnością naukowców. Największa powinność pojawia się chyba wtedy, gdy nikt nie prosi nas o zdanie, ale sami czujemy, że coś jest nie w porządku i powinniśmy zabrać głos.”
— prof. Andrzej Rychard
Podobne artykuły
Przejdź do publikacji: Socjologia: zrozumieć społeczeństwo - A co PAN radzi? #7
Socjologia: zrozumieć społeczeństwo – A co PAN radzi? #7 Przejdź do publikacji: Socjologia: zrozumieć społeczeństwo - A co PAN radzi? #7
Przejdź do publikacji: Ekspert to za mało. Jak mówić o nauce, żeby słuchano
Ekspert to za mało. Jak mówić o nauce, żeby słuchano Przejdź do publikacji: Ekspert to za mało. Jak mówić o nauce, żeby słuchano
Przejdź do publikacji: Naukowcy nie przegrywają walki o zaufanie. Przegrywają walkę o uwagę


