Pierwsze ssaki nie były samotnikami. Niektóre tworzyły pary już u początków swojej ewolucji, a życie w parach ma bardzo długą historię

Około 200 mln lat temu małe, futrzaste stworzenia składające jaja wykształciły zdolność karmienia potomstwa wydzieliną specjalnych gruczołów. Ewolucja trwała i około 160 mln lat temu pojawiły się pierwsze ssaki z łożyskiem. Zamiast składać jaja, rodziły żywe młode, które podczas ciąży były połączone z organizmem matki, umożliwiając wymianę tlenu, składników odżywczych i produktów przemiany materii.

Te wczesne ssaki przypominały dzisiejsze ryjówki. Były niewielkie, miały wydłużone ciało, oczy przystosowane do nocnego trybu życia i drobne, ostre zęby pozwalające im zjadać owady. Nie były jednak ryjówkami. To od nich wywodzą się wszystkie współczesne ssaki łożyskowe, od ryjówek i nietoperzy po słonie i ludzi. O tym, jak wyglądały i czym się żywiły, wiemy całkiem sporo. Do tej pory niemal nic nie wiedzieliśmy jednak o ich życiu społecznym. Zachowania nie pozostawiają bowiem skamieniałości.

Przez lata przyjmowano, że skoro pierwsze ssaki łożyskowe wyglądały jak ryjówki, zapewne również zachowywały się podobnie. A ponieważ panowało przekonanie, że wszystkie ryjówki prowadzą samotniczy tryb życia, sądzono, że podobnie było z przodkami ssaków łożyskowych. Dziś wiemy, że oba te założenia były błędne.

Przez dziesięć lat kierowałem zespołem wolontariuszy, studentów, doktorantów i naukowców, którzy analizowali literaturę dotyczącą organizacji społecznej dziko żyjących ssaków, czyli tego, czy żyją samotnie, w parach czy w grupach. Łącznie przejrzeliśmy ponad 15 tys. publikacji naukowych. Dane dotyczące współczesnych gatunków, połączone z metodami statystycznymi uwzględniającymi ich pokrewieństwo ewolucyjne, pozwoliły nam oszacować, jak mogły żyć pierwsze ssaki łożyskowe.

Nasze wyniki zmieniają wyobrażenie o życiu przodków ssaków w epoce dinozaurów. Nie były one wyłącznie samotnikami. Część regularnie tworzyła trwałe pary. Co więcej, wczesne ssaki nie były przywiązane do jednego modelu życia społecznego. Podobnie jak dzisiejsze gatunki wykazywały pod tym względem dużą różnorodność. To podważa tradycyjny obraz pierwszych ssaków jako zwierząt ściśle samotniczych, u których zachowania społeczne miały rozwinąć się znacznie później. Nasze badania sugerują, że początki społecznego życia ssaków – a wraz z nim także niektórych elementów naszego własnego zachowania – sięgają znacznie głębiej w przeszłość, niż dotąd sądzono.

Życie w parach jest wśród współczesnych ssaków częstsze, niż zakładano

Najpierw przyjrzeliśmy się ryjówkom i ich krewnym. Już na tym etapie pojawiło się pierwsze zaskoczenie. Około 400 gatunków klasyfikowano jako żyjące samotnie, choć zachowania społeczne zbadano bezpośrednio tylko u 16 z nich. I większość z tych gatunków przynajmniej czasami żyła w grupach, a 38 proc. – w parach.

Skoro ryjówki nie są tak samotne, jak przez lata zakładano, być może również podobni do nich z wyglądu przodkowie ssaków byli bardziej społeczni, niż sądziliśmy. Nikt wcześniej nie próbował sprawdzić, jak mogła wyglądać organizacja społeczna najwcześniejszych ssaków. Stało się to możliwe dzięki rozwojowi metod statystycznych stosowanych w badaniach porównawczych oraz stworzeniu nowej, wysokiej jakości bazy danych. 

Nasza baza obejmuje informacje o 806 spośród 5740 współcześnie żyjących gatunków ssaków: 80 torbaczach i 726 ssakach łożyskowych. Prawie jedna czwarta z nich, 24 proc., żyje samotnie, 17 proc. w parach, a ponad połowa – 59 proc. – w grupach.

Aby odtworzyć sposób życia wspólnego przodka, trzeba jednak uwzględnić historię ewolucyjną ssaków. Nie można traktować wszystkich gatunków jak całkowicie niezależnych przypadków, ponieważ część z nich jest ze sobą blisko spokrewniona. Zastosowany przez nas model statystyczny pozwolił tę zależność uwzględnić.

Okazało się, że zarówno u współczesnych torbaczy, jak i ssaków łożyskowych zmienność sposobu życia społecznego w obrębie gatunków jest czymś powszechnym. Ich przodkowie również wykazywali taką elastyczność. Nie wszyscy prowadzili samotniczy tryb życia. Część żyła w parach. W przypadku ssaków łożyskowych, dla których dysponowaliśmy największą ilością danych, oszacowaliśmy, że mniej więcej jedna czwarta populacji wspólnego przodka mogła żyć w parach. Innymi słowy: pierwsze ssaki łożyskowe, a więc także nasi odlegli przodkowie sprzed około 160 mln lat, przynajmniej część czasu spędzały w parach.

Kilka innych badań pokazało, że u przodków dużych grup ssaków łożyskowych żyjących około 70 mln lat temu życie w parach było już najczęstszą formą organizacji społecznej. Dotyczyło to między innymi ryjkonosowych, parzystokopytnych i naczelnych. Oznacza to, że między 160 a 70 mln lat temu życie w parach przestało być jedynie jedną z możliwych strategii i w kilku liniach ewolucyjnych ssaków łożyskowych stało się dominującą formą organizacji społecznej.

Około 66 mln lat temu era dinozaurów nagle dobiegła końca. W Ziemię uderzyła asteroida, a dinozaury – z wyjątkiem ptaków – oraz większość innych dużych zwierząt wymarły. Przetrwały przede wszystkim niewielkie gatunki, w tym małe ssaki, od których wywodzą się wszystkie żyjące dziś ssaki.

Znalazły się one w środowisku, w którym zabrakło wielkich drapieżników. W kolejnych milionach lat mogły więc osiągać coraz większe rozmiary. Jednocześnie stawały się bardziej społeczne. Z linii, których przodkowie żyli w parach, wyewoluowały gatunki żyjące w grupach. Jedną z najważniejszych korzyści takiego trybu życia była lepsza ochrona przed drapieżnikami.

Dziś większość ssaków żyje w grupach. Wśród kręgowców ssaki są jedyną dużą grupą, w której taki sposób życia jest tak rozpowszechniony.

Czego nadal nie wiemy

Nasze wyniki są ważne także dlatego, że przez dziesięciolecia badacze próbowali wyjaśnić, w jaki sposób u ssaków wyewoluowało życie w parach. Nasze badania sugerują jednak, że być może było to źle postawione pytanie. Życie w parach nie jest późnym wynalazkiem ewolucyjnym, lecz bardzo starą cechą ssaków. To rozwój życia grupowego był prawdziwą zmianą w ich historii społecznej.

Artykuł „Early mammals weren’t all loners, as scientists thought – some already lived in pairs alongside the dinosaurs” ukazał się w serwisie The Conversation. 

https://theconversation.com/early-mammals-werent-all-loners-as-scientists-thought-some-already-lived-in-pairs-alongside-the-dinosaurs-290381

• Nauki biologiczne i rolnicze