Projekt nowelizacji ustawy o PAN przewiduje dodatkowe wynagrodzenie roczne dla wszystkich pracowników Akademii i jej instytutów. Prof. Grzegorz Marzec opowiada o szczegółach projektu nowelizacji, powołaniu Zgromadzenia Dyrektorów i zmianach, które mają usprawnić działanie instytutów PAN

Academia: Po długich negocjacjach nowelizacji ustawy o PAN, zakłada ona, że jej pracownicy mają otrzymać dodatkowe wynagrodzenie roczne. Jak udało się doprowadzić do tego rozwiązania? Jeszcze niedawno Ministerstwo Finansów zdecydowanie się mu sprzeciwiało.

Prof. Grzegorz Marzec: To duży sukces całego środowiska, ale przede wszystkim władz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Chciałbym przede wszystkim podziękować ministrowi Marcinowi Kulaskowi i ministrze Karolinie Zioło-Pużuk. Byli w tej sprawie bardzo nieustępliwi i starali się, żeby te dodatkowe środki, tak istotne dla pracowników, znalazły się w projekcie.

Traktuję to również jako uchylenie drzwi do dalszych zmian. Skoro udało się wywalczyć takie rozwiązania, jak dodatkowe wynagrodzenie roczne czy zmiany dotyczące funkcjonowania instytutów naukowych, możemy teraz walczyć o więcej. Chodzi choćby o stałe zwiększenie subwencji dla instytutów, bo to palący problem, z którym wszyscy się borykamy.

Projekt przewiduje obligatoryjne dodatkowe wynagrodzenie roczne. Kto właściwie będzie miał do niego prawo? Czy obejmie również administrację i pracowników technicznych? I najważniejsze: czy pieniądze zapewni budżet państwa, czy instytuty będą musiały znaleźć je we własnych środkach?

Projekt stanowi, że pracownikom Akademii i instytutów przysługuje dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane z obligatoryjnego funduszu nagród. Obejmuje więc wszystkich pracowników Akademii i instytutów zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. To rozwiązanie całościowe.

Byłoby dla nas absolutnie nieakceptowalne, gdyby instytuty musiały same szukać pieniędzy na te wypłaty. Finansowanie jest zapewnione. W dokumentach dołączonych w Rządowym Centrum Legislacji znajdują się tabele finansowe, z których wynika, że środki mają pochodzić z budżetu państwa.

Wokół funduszu nagród pojawiło się nieco nieporozumień, ponieważ taki fundusz istnieje już obecnie. Instytut może go tworzyć, jeżeli pozwala mu na to sytuacja finansowa. Część instytutów rzeczywiście wypłaca dzięki temu pracownikom nagrody, ale wielu po prostu na to nie stać. W moim instytucie również nie możemy sobie na to pozwolić.

Pomysł ministerstwa polega na tym, żeby fundusz miał dwie części: fakultatywną i obligatoryjną. Fakultatywna działałaby tak jak obecnie – jeśli sytuacja finansowa na to pozwala, instytut może przeznaczyć środki na nagrody. Część obligatoryjna byłaby natomiast przeznaczona wyłącznie na dodatkowe wynagrodzenie roczne i finansowana ze środków przekazanych na ten cel. Dyrektor nie będzie mógł tych pieniędzy zatrzymać ani przeznaczyć na coś innego. Będzie musiał wypłacić je pracownikom.

Wiem, że niektórzy dyrektorzy obawiali się, iż zostaniemy zobowiązani do wypłacania dodatkowego wynagrodzenia rocznego, ale nie otrzymamy na ten cel dodatkowych pieniędzy. Moim zdaniem ta obawa jest nieuzasadniona.

Czy można więc powiedzieć, że batalia o nowelizację ustawy o PAN jest już zakończona?

Odetchnę spokojnie dopiero wtedy, gdy ustawa przejdzie całą drogę legislacyjną i zostanie podpisana przez prezydenta. Przed nami jeszcze prace w Sejmie, Senacie i ich komisjach. Być może będziemy również wracać do niektórych rozwiązań, które postulowaliśmy, ale które na etapie prac rządowych zostały z projektu wykreślone. Będziemy mogli jeszcze przekonywać, jaki był ich cel i dlaczego warto je przywrócić. Jeżeli się to nie uda, nie będzie to jednak wielka szkoda, ponieważ to, co już znalazło się w projekcie, jest znaczącym osiągnięciem.

Jest szansa, żeby stało się to jeszcze w tym roku?

Projekt zakłada wejście ustawy w życie 1 grudnia 2026 roku. Myślę więc, że wszystkie strony tego procesu zakładają zakończenie prac w takim terminie.

Dodatkowe wynagrodzenie roczne skupia teraz największą uwagę. Gdyby jednak odłożyć kwestie finansowe na bok, jakie dwie, trzy zmiany w ustawie są z punktu widzenia instytutów najważniejsze?

Największym osiągnięciem jest dla nas powołanie Zgromadzenia Dyrektorów jako organu Akademii. To rozwiązanie, o którym marzyliśmy od lat. Instytuty zyskają dzięki temu platformę, która pozwoli im wspólnie występować w sprawach dla nich istotnych we współpracy z władzami Akademii.

Osobiście chciałbym, żeby w przyszłości, przy kolejnych zmianach prawa o szkolnictwie wyższym i nauce, Zgromadzenie Dyrektorów stało się jednym z organów przedstawicielskich środowiska nauki i szkolnictwa wyższego, podobnie jak Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego czy Krajowa Reprezentacja Doktorantów. Znacząco podniosłoby to rangę tego organu w całym systemie.

W projekcie znajduje się również wiele zmian, które z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora mogą wydawać się niewielkie. Dla nas są jednak bardzo ważne. Propozycje zgłaszane przez reprezentację dyrektorów wynikały z wieloletniego doświadczenia w prowadzeniu instytutów i wiedzy o tym, co w obecnych regulacjach nie działa. Czasem są to drobne korekty, ale takie, które mogą wyraźnie usprawnić codzienną, także administracyjną pracę instytutów.

I pytanie, które dla wielu pracowników będzie zapewne najważniejsze: jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem, kiedy można spodziewać się pierwszych wypłat?

Zapewne nie należy oczekiwać ich już w styczniu. Mechanizm ten może być realizowany na różne sposoby, ale dodatkowe wynagrodzenia roczne są zwykle wypłacane pod koniec roku albo na początku kolejnego za rok poprzedni. Środki powinny zostać przekazane instytutom i zdeponowane w obligatoryjnej części funduszu nagród. Następnie prezes Akademii będzie wypłacał dodatkowe wynagrodzenie roczne pracownikom Akademii, a dyrektorzy – pracownikom swoich instytutów.

Czy nastąpi to w tym, czy w innym miesiącu, nie wydaje mi się najważniejsze. Na to rozwiązanie czekaliśmy bardzo długo. Najważniejsze jest to, że jeśli cały proces legislacyjny zakończy się powodzeniem, pracownicy uzyskają prawo do tych pieniędzy.

Dr hab. Grzegorz Marzec – literaturoznawca, profesor Instytutu Badań Literackich PAN, którym kieruje od 2022 roku. Absolwent polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się między innymi teorią pamięci kulturowej i ekonomią kultury. Autor książki „Ekonomia pamięci”. W 2026 roku został przewodniczącym Zgromadzenia Dyrektorów Instytutów Naukowych PAN.

• Polska Akademia Nauk