Grzyby z rodzaju Ophiocordyceps większość osób kojarzy jako „grzyby zombie”, a ich popularność  zwiększyły gra i serial The Last of Us. W rzeczywistości nie zagrażają one ludziom, lecz potrafią przejmować kontrolę nad zachowaniem mrówek. Zakażony owad opuszcza gniazdo, wspina się na roślinę i zaciska żuwaczki na liściu lub mchu. Tam umiera, a z jego ciała wyrasta grzyb rozsiewający zarodniki

Nowe badania pokazują, że mech może być czymś więcej niż miejscem śmierci mrówki. Ten sam grzyb potrafi bowiem żyć także wewnątrz jego tkanek. Oznacza to, że w tej niezwykłej historii uczestniczą nie dwa, lecz trzy organizmy.

Grzyby z rodzaju Ophiocordyceps zakażają setki gatunków owadów. Opisano już ponad 350 ich rodzajów, z których wiele wyspecjalizowało się w atakowaniu jednego gospodarza. Jedne infekują mrówki, inne chrząszcze, motyle lub pluskwiaki. Największe zainteresowanie budzą gatunki zdolne do zmiany zachowania zakażonych owadów.

Po wniknięciu do organizmu mrówki grzyb rozrasta się w jej ciele. Owad opuszcza bezpieczne gniazdo, wspina się na roślinę i zatrzymuje w miejscu sprzyjającym rozwojowi pasożyta. Tuż przed śmiercią zaciska żuwaczki na liściu, łodydze lub mchu. Pozostaje przytwierdzony do podłoża, a z jego ciała wyrasta owocnik wytwarzający zarodniki, które zakażają kolejne owady.

Przez lata sądzono, że wybór mchu ma wyłącznie ułatwiać rozsiewanie zarodników. Badaczy zastanawiało jednak, dlaczego zakażone mrówki tak często wybierają te same gatunki mchów. Czy roślina jest jedynie dogodnym miejscem śmierci, czy odgrywa znacznie ważniejszą rolę?

Grzyb żyje również w mchu

Na to pytanie postanowił odpowiedzieć zespół badaczy z Narodowego Instytutu Badań Amazonii w Manaus. W rezerwacie Adolpho Ducke naukowcy zbierali mchy, na których znajdowali zakażone mrówki, a następnie analizowali DNA wszystkich organizmów obecnych w ich tkankach.

Wyniki okazały się zaskakujące. DNA Ophiocordyceps znaleziono nie tylko w ciałach mrówek, lecz także wewnątrz mchów, na których owady umierały. Co więcej, materiał genetyczny grzyba wykryto również w mchach rosnących ponad dziesięć metrów od najbliższej zakażonej mrówki. Oznacza to, że nie były to jedynie zarodniki przypadkowo osiadłe na powierzchni rośliny. Grzyb żył wewnątrz jej tkanek, nie wywołując przy tym widocznych objawów choroby.

„Zawsze uważaliśmy ten grzyb za pasożyta żyjącego wyłącznie w owadach, zwłaszcza tych, których zachowaniem steruje. Nasze wyniki wskazują jednak, że historia jest znacznie bardziej złożona. Ten sam grzyb wydaje się powszechnie występować także w otaczających go zbiorowiskach mchów” – mówi Tales Alves Júnior z Narodowego Instytutu Badań Amazonii, główny autor pracy.

Mrówka może być tylko częścią cyklu

Odkrycie sugeruje, że Ophiocordyceps prowadzi dwa różne sposoby życia. W jednym zakaża owady, rozwija się w ich organizmach i wpływa na ich zachowanie. W drugim żyje wewnątrz roślin, nie wyrządzając im widocznych szkód.

Podobne zjawisko opisano wcześniej u himalajskiego gatunku Ophiocordyceps sinensis, który pasożytuje na gąsienicach, ale potrafi również zasiedlać rośliny. Nowe badanie po raz pierwszy pokazuje taki mechanizm u grzybów manipulujących zachowaniem mrówek.

W badanych mchach wykryto m.in. gatunki silnie związane z konkretnymi gospodarzami, takie jak Ophiocordyceps camponoti-nidulantis, zakażający mrówki Camponotus nidulans, oraz Ophiocordyceps kniphofioides, pasożytujący na mrówkach z rodzaju Cephalotes.

Może to oznaczać, że mrówka nie trafia na mech przypadkowo. Grzyb rozwijający się w jej organizmie może kierować ją ku roślinie, w której ten sam gatunek już wcześniej żyje. Mech przestaje być wówczas jedynie miejscem śmierci owada – staje się elementem całego cyklu życiowego pasożyta.

Trzy organizmy zamiast dwóch

Dotychczas historię „grzyba zombie” opisywano jako relację pasożyta i jego gospodarza. Nowe wyniki sugerują, że uczestniczy w niej również roślina. Nie wiadomo jeszcze, czy mech bezpośrednio wpływa na zachowanie mrówki ani w jaki sposób grzyb rozpoznaje odpowiednie miejsce. Coraz więcej wskazuje jednak na to, że zależności między tymi organizmami są znacznie bardziej złożone, niż dotąd przypuszczano.

„Dobrze znana zmiana zachowania wywoływana przez Ophiocordyceps może nie wynikać wyłącznie z relacji między grzybem a mrówką, lecz z bardziej złożonego związku obejmującego grzyba, jego gospodarza i roślinę, w której ten sam grzyb żyje po cichu” – mówi João Paulo Machado de Araújo z Muzeum Historii Naturalnej Uniwersytetu Kopenhaskiego, współautor pracy.

Życie wewnątrz mchu może dawać grzybowi dodatkową korzyść. Gdy w pobliżu brakuje odpowiednich mrówek, roślina może stanowić dla niego bezpieczne schronienie. Pasożyt nie musi wówczas polegać wyłącznie na krótkim okresie, w którym może zakażać kolejnych gospodarzy.

Na razie jest to hipoteza. Badacze chcą teraz ustalić, jak grzyb przemieszcza się między mchem a mrówką, jak długo potrafi przetrwać w tkankach rośliny i czy czerpie z niej substancje niezbędne do życia. Nie wiadomo również, czy mech odnosi z tej obecności jakiekolwiek korzyści, czy jedynie toleruje niewidocznego lokatora.

Źródła

Tales Alves-Júnior i in., „Metabarcoding reveals a hidden endophytic stage of the ‘zombie-ant’ fungus in Amazonian mosses”, IMA Fungus, 14 lipca 2026 r.
https://doi.org/10.3897/imafungus.17.196998

• Nauki biologiczne i rolnicze