Czy Mars był kiedyś zamieszkany? Nowe wyniki badań nie dają jeszcze odpowiedzi na to pytanie, ale dostarczają jednego z najmocniejszych dotąd argumentów, że warto jej szukać właśnie w kraterze Jezero

Krater Jezero wybrano nieprzypadkowo. Miliardy lat temu znajdowało się tam jezioro zasilane przez rzekę. Takie środowiska należą do najbardziej obiecujących miejsc poszukiwania śladów dawnego życia, ponieważ w osadach mogą zachować się związki organiczne, minerały powstałe w obecności wody, a być może także pozostałości procesów biologicznych.

W 2024 r. Perseverance dotarł do skalnej formacji Bright Angel, położonej w pobliżu dawnego koryta rzecznego. Zdjęcia wykonane przez łazik pokazały na części skał nietypowe wzory: ciemne, okrągłe plamy o średnicy do około milimetra. Naukowcy z NASA nazwali je „lamparcimi cętkami” i „ziarnami maku”. Podobne struktury na Ziemi mogą powstawać w wyniku aktywności mikroorganizmów, choć mogą mieć również całkowicie geologiczne pochodzenie.

Dlatego od początku traktowano je z dużą ostrożnością. Nie jako dowód dawnego życia, lecz jako jeden z najbardziej obiecujących tropów. Brakowało jednak informacji o ich składzie chemicznym i odpowiedzi na pytanie, czy podobne związki występują szerzej w całej formacji Bright Angel.

Najciekawsze skały zyskały nowy kontekst

Nowe dane z instrumentu SHERLOC znacząco uzupełniły ten obraz. SHERLOC wykorzystuje ultrafioletowy laser do badania składu skał bezpośrednio na Marsie. Dzięki temu zespół Ashley Murphy z Planetary Science Institute wykrył na powierzchni badanych skał związki zawierające węgiel, określane jako makrocząsteczkowy węgiel.

Samo wykrycie węgla nie byłoby niczym niezwykłym. Związki węgla znajdowano na Marsie już wcześniej. Tym razem znaczenie ma jednak ich forma, trwałość oraz miejsce występowania – skały powstałe w środowisku wodnym, zawierające struktury mogące mieć biologiczne pochodzenie.

„Na Ziemi makrocząsteczkowy węgiel często występuje w bardzo starych skałach i w niektórych przypadkach jest jedynym organicznym śladem dawnego życia mikrobiologicznego. Znajdowanie takich makrocząsteczek na Marsie i innych ciałach planetarnych pomaga ustalić, czy istniały tam kiedyś składniki chemiczne i warunki środowiskowe niezbędne do podtrzymywania życia” – mówi Ashley Murphy.

Makrocząsteczkowy węgiel wykryto nie tylko w skałach z charakterystycznymi plamami, lecz także w innej skale tej samej formacji, oddalonej o około 100 metrów. Sugeruje to, że nie jest to pojedyncza anomalia, lecz cecha większej części osadów Bright Angel.

Woda, minerały i materiał organiczny

Drugim ważnym elementem są minerały towarzyszące związkom organicznym. Makrocząsteczkowy węgiel występuje razem z węglanami i siarczanami, które zwykle powstają w środowiskach bogatych w wodę. Dzięki temu materiał organiczny zyskuje istotny kontekst geologiczny.

Lewis Dartnell z University of Westminster zwraca uwagę, że sama obecność takich związków nie świadczy jeszcze o biologicznym pochodzeniu. Podobny materiał organiczny występuje również w meteorytach, gdzie nie ma potrzeby odwoływać się do aktywności organizmów żywych. Istotne jest jednak to, że tym razem został znaleziony w dobrze poznanym środowisku geologicznym.

Jezero było dawnym jeziorem. Bright Angel tworzą skały osadowe. Na ich powierzchni znajdują się nietypowe plamy, które mogą – choć nie muszą – mieć związek z dawną aktywnością mikrobiologiczną. Teraz do tego obrazu doszła obecność trwałego materiału organicznego. Żaden z tych elementów sam w sobie nie jest dowodem życia. Razem tworzą jednak jeden z najsilniejszych zestawów przesłanek, jakie Perseverance zebrał dotąd podczas poszukiwań śladów dawnego życia na Marsie.

Kyle Uckert z NASA Jet Propulsion Laboratory podkreśla, że zaskoczeniem nie jest samo znalezienie związków organicznych w miejscu, które kiedyś było bogate w wodę. Najciekawsze jest to, że makrocząsteczkowy węgiel występuje na powierzchni skał i wydaje się znacznie bardziej odporny niż inne związki węglowe wykrywane dotąd na Marsie.

– Powierzchnia Marsa jest wyjątkowo nieprzyjazna dla związków organicznych. Promieniowanie ultrafioletowe, promieniowanie kosmiczne i silnie utleniające nadchlorany zwykle szybko je niszczą. Możliwe więc, że Perseverance miał wyjątkowe szczęście, a badane skały przez miliardy lat pozostawały osłonięte warstwą innych osadów, która chroniła je przed degradacją – mówi dr Anna Łosiak z Instytutu Nauk Geologicznych PAN.

Łazik nie rozstrzygnie tego sam

Największym ograniczeniem pozostają możliwości instrumentów znajdujących się na pokładzie łazika. SHERLOC potrafi wykryć obecność makrocząsteczkowego węgla, ale nie jest w stanie dokładnie określić budowy tych związków. Nie pozwala więc rozstrzygnąć, czy powstały w wyniku procesów biologicznych, czy wyłącznie geochemicznych.

Sean McMahon z University of Edinburgh podkreśla, że odpowiedź mogłyby przynieść dopiero próbki dostarczone na Ziemię. Taki był pierwotny cel misji Mars Sample Return, która miała sprowadzić próbki zebrane przez Perseverance do ziemskich laboratoriów. Program został jednak wstrzymany.

– Na szczęście Chiny zapowiadają własną misję. Być może po ponad 60 latach od pierwszych planów w końcu otrzymamy próbki z Marsa, które pozwolą odpowiedzieć na pytanie, czy życie kiedykolwiek tam istniało – mówi dr Anna Łosiak.

Odkrycie w Bright Angel nie zamyka więc sprawy, lecz wyraźnie zawęża pole poszukiwań. Perseverance znalazł trwały materiał w skałach, które już wcześniej należały do najbardziej obiecujących miejsc na Marsie. Dziś najważniejsze pytanie brzmi nie: czy na Marsie występują związki węgla, lecz: czy właśnie ten materiał jest śladem dawnego życia, czy tylko niezwykle interesującej geochemii?

Źródła:
Alex Wilkins, „Possible signs of ancient life on Mars are rich in complex carbon”, New Scientist, 24 czerwca 2026.
Ashley Murphy i in., Science Advances, DOI: 10.1126/sciadv.adx0047.

• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi