Naukowcy spotkali się dziś z politykami w Sejmie podczas Narodowej Debaty o Bezpieczeństwie Klimatycznym. Punktem wyjścia są konkretne zagrożenia: susza, powodzie, fale upałów, pożary i rosnące koszty ekstremalnych zjawisk pogodowych. Eksperci przygotowali rekomendacje dotyczące bezpieczeństwa, gospodarki i środowiska

Tegoroczne lato dostarczyło wielu przykładów problemów, o których będzie mowa w Sejmie. Polska i Europa doświadczyły fal upałów, pożarów, suszy hydrologicznej oraz nawałnic przynoszących intensywne opady i silny wiatr. W Polsce padł rekord temperatury powietrza – 40,5 st. Celsjusza. a ponad 600 gmin apelowało do mieszkańców o ograniczenie zużycia wody. Według danych Instytutu Reform i ClientEarth brak przyspieszenia działań na rzecz klimatu może w 2050 roku kosztować Polskę 124 mld zł rocznie.

„Odrzucamy zasadę »mądry Polak po szkodzie« i wychodzimy z praktycznymi rekomendacjami w dziedzinie bezpieczeństwa, gospodarki i środowiska” – mówi prof. Szymon Malinowski, przewodniczący Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego Polskiej Akademii Nauk. Rekomendacje dotyczą między innymi ochrony zdrowia, rosnących kosztów ubezpieczeń, gospodarki wodnej oraz wykorzystania lasów, mokradeł i innych ekosystemów do zatrzymywania wody.

Debatę organizuje Komitet ds. Kryzysu Klimatycznego PAN wspólnie z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot, Koalicją Klimatyczną i Państwową Radą Ochrony Przyrody. Organizatorzy chcą „zmienić sposób, w jaki w Polsce rozmawia się o klimacie”. 

Czy Polska jest gotowa na skutki ocieplenia?

Bezpośrednio przed debatą prof. Szymon Malinowski i prof. Iwona Wagner wyjaśniali na łamach Academii, dlaczego zmianę klimatu trzeba traktować jako problem bezpieczeństwa państwa. Susza, powodzie, dostęp do wody, energetyka, rolnictwo i zdrowie są ze sobą ściśle powiązane. Naukowcy mówią również o tym, czego oczekują po parlamentarnej debacie i dlaczego ich zdaniem Polsce brakuje spójnego planu przygotowania się na skutki ocieplenia.

Klimat pod presją, państwo bez planu

Najpierw uporządkujmy pojęcia

Czym różni się pogoda od klimatu? Co dokładnie oznaczają neutralność klimatyczna, adaptacja i mitygacja? Dyskusja o zmianie klimatu szybko staje się niejasna, jeśli tych samych pojęć używa się w różnych znaczeniach. Słowniczek przygotowany przez ekspertów Polskiej Akademii Nauk wyjaśnia podstawowe terminy używane w debacie klimatycznej.

PAN: Słowniczek pojęć związanych z klimatem

Ziemia bije kolejne rekordy temperatury

Ostatnie trzy lata były najcieplejsze w historii pomiarów. Rok 2024 pozostaje rekordowy, 2023 zajmuje drugie miejsce, a 2025 trzecie. Według analizy European Centre for Medium-Range Weather Forecasts trwałe przekroczenie poziomu ocieplenia o 1,5 st. Celsjusza względem epoki przedprzemysłowej może nastąpić około 2029 roku. Dane pokazują też, dlaczego El Niño i La Niña wpływają na temperaturę pojedynczych lat, ale nie tłumaczą wieloletniego trendu ocieplenia.

Rekordy ciepła i rosnące ryzyko 

Polska coraz szybciej traci wodę

Więcej gwałtownych ulew nie oznacza końca problemów z niedoborem wody. Duża ilość deszczu spadająca w krótkim czasie często szybko odpływa rzekami, zamiast wsiąkać w ziemię i zasilać wody podziemne. Jednocześnie wyższe temperatury zwiększają parowanie. Polska zaczyna więc przypominać nieszczelną doniczkę: woda do niej trafia, ale zbyt szybko ją opuszcza.

Człowiek 2.0: Polska jak nieszczelna doniczka

Susza i powódź mogą być dwiema stronami tego samego problemu

Polskie zasoby wód powierzchniowych są około trzykrotnie mniejsze niż średnio w Unii Europejskiej. Prof. Paweł Rowiński z Instytutu Geofizyki PAN zwraca uwagę, że wyższe temperatury dodatkowo zwiększają utratę wody przez parowanie. Jednocześnie długie okresy bez deszczu coraz częściej przerywają krótkie, bardzo intensywne opady. Przesuszona gleba nie jest w stanie szybko przyjąć dużej ilości wody, dlatego susza może zostać gwałtownie przerwana lokalną powodzią lub podtopieniami.

Prof. Rowiński: Idzie susza, potem powódź 

Zmieniają się polskie lasy

Niedobór wody osłabia drzewa i zwiększa ich podatność na szkodniki oraz choroby. Szczególnie niepewna jest przyszłość sosny, świerka, brzozy i modrzewia – gatunków stanowiących łącznie około trzech czwartych polskich lasów. Prof. Andrzej Jagodziński z Instytutu Dendrologii PAN tłumaczy, dlaczego wraz ze zmianą klimatu będzie zmieniał się skład gatunkowy lasów i dlaczego bardziej zróżnicowane drzewostany mają większe szanse poradzić sobie z suszą, pożarami i innymi zaburzeniami.

Ekosystem w stresie. Prof. Jagodziński o przyszłości polskich lasów

A gdyby spróbować schłodzić Ziemię?

Wraz ze wzrostem temperatur coraz poważniej dyskutuje się o geoinżynierii słonecznej. Jedna z koncepcji zakłada rozpylanie w stratosferze cząstek odbijających część promieniowania słonecznego, co mogłoby tymczasowo obniżyć temperaturę Ziemi. Nie usuwałoby to jednak dwutlenku węgla z atmosfery ani przyczyn ocieplenia. Rodzi się też znacznie trudniejsze pytanie: kto miałby prawo zdecydować o ingerencji wpływającej na klimat całej planety?

Schłodzić planetę. Geoinżynieria słoneczna wchodzi w nową fazę

• Nauki biologiczne i rolnicze