Fale upałów zabijają, ale w aktach zgonu nie pojawia się słowo „upał”. Naukowcy próbują oszacować rzeczywistą liczbę ofiar, porównując nadmiarowe zgony i analizując zależność między temperaturą a śmiertelnością

Kolejny rok świat zmaga się z rekordowymi temperaturami. Według amerykańskiego National Centers for Environmental Information (NCEI) w lipcu 2026 roku globalna temperatura powierzchni Ziemi była o 1,18 st. Celsjusza wyższa od średniej dla XX wieku. Tym samym, ex aequo z 2024 rokiem, był to najcieplejszy lipiec od początku globalnych pomiarów. 

Wysokie temperatury zwiększają ryzyko zawałów, udarów i zaostrzenia wielu chorób przewlekłych, ale upał rzadko zostaje wpisany do dokumentacji jako bezpośrednia przyczyna śmierci. Opublikowany w Nature artykuł wyjaśnia, w jaki sposób naukowcy szacują skalę tego zjawiska. 

Stosuje się przede wszystkim dwa podejścia. Pierwsze opiera się na analizie nadmiarowej liczby zgonów. Badacze porównują liczbę osób, które zmarły podczas fali upałów, z liczbą zgonów, jakiej można byłoby się spodziewać w tym samym okresie bez ekstremalnych temperatur. Różnicę przypisuje się wpływowi gorąca. „To prosta i szybka metoda”– mówi Antonio Gasparrini, biostatystyk i epidemiolog z London School of Hygiene and Tropical Medicine. Nie jest jednak pozbawiona ograniczeń, ponieważ trudno jednoznacznie oddzielić zgony związane z upałem od tych spowodowanych innymi czynnikami występującymi w tym samym czasie. 

Drugie, bardziej złożone podejście wykorzystuje tzw. funkcję ekspozycja–reakcja. Pozwala ona określić statystyczną zależność między temperaturą a ryzykiem zgonu. Model może na przykład wskazywać, że wzrost temperatury o 5 stopni Celsjusza wiąże się z trzyprocentowym wzrostem tygodniowej śmiertelności w danym mieście. Zaletą tego rozwiązania jest możliwość szacowania liczby zgonów jeszcze w trakcie fali upałów, pod warunkiem że dostępne są wiarygodne dane i prognozy temperatury. 

Żadna z metod nie jest jest idealna. Przy analizie nadmiarowej śmiertelności duże znaczenie ma wybór okresu odniesienia – porównanie z poprzednim rokiem może dać inny wynik niż zestawienie z tygodniami bezpośrednio poprzedzającymi falę upałów. Modele ekspozycja–reakcja opierają się natomiast na historycznych danych dotyczących temperatur i zgonów, a wyniki zależą od tego, jaki zestaw danych i założenia zostaną wykorzystane. „Te dwie metody należy traktować raczej jako uzupełniające się niż konkurencyjne” – podkreśla Gasparrini. 

Badania wskazują, że skala problemu jest ogromna. W latach 2000–2019 na świecie dochodziło średnio do około 489 tys. zgonów rocznie związanych z wysokimi temperaturami. Wraz z postępującym ociepleniem klimatu ryzyko dalszego wzrostu śmiertelności związanej z upałami rośnie.  W analizie opublikowanej w The Lancet dotyczącej tego, kto jest najbardziej narażony na skutki wysokich temperatur i jak wpływają one na organizm wskazano, że szczególnie zagrożone są osoby starsze, cierpiące na choroby układu krążenia, układu oddechowego i inne choroby przewlekłe, a także małe dzieci. Ryzyko dotyczy również osób pracujących na zewnątrz oraz sportowców, których organizmy podczas wysiłku wytwarzają dodatkowe ciepło. 

Skutki ekstremalnego gorąca mogą pojawić się bardzo szybko. Wysoka temperatura utrudnia organizmowi oddawanie ciepła, zwiększa obciążenie układu krążenia i może prowadzić do odwodnienia, zaburzeń pracy narządów oraz udaru cieplnego. To, jak silnie fala upałów wpływa na zdrowie ludzi, zależy nie tylko od samej temperatury, lecz także od czasu jej trwania, wilgotności, warunków życia oraz stopnia, w jakim dana populacja jest przystosowana do wysokich temperatur.

Źródła:

Ebi, K. L., et al. (2021). Hot weather and heat extremes: Health risks. The Lancet, 398(10301), 698–708. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)01208-3 PubMed

Glickman, K. (2026, August 6). Heatwaves have killed millions. Here’s how scientists tally lives lost. Nature. https://doi.org/10.1038/d41586-026-02430-7 Nature

National Centers for Environmental Information. (2026). Monthly global climate report for July 2026. National Oceanic and Atmospheric Administration. https://www.ncei.noaa.gov/access/monitoring/monthly-report/global/202607 NCEI

Zhao, Q., et al. (2021). Global, regional, and national burden of mortality associated with non-optimal ambient temperatures from 2000 to 2019: A three-stage modelling study. The Lancet Planetary Health, 5(7), e415–e425. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(21)00081-4 PubMed

• Nauki medyczne
• Nauki ścisłe i nauki o Ziemi